Hình ảnh Diệt Tuyệt Sư Thái trong “Ỷ Thiên Đồ Long Ký” của Kim Dung từng để lại ấn tượng mạnh trong tôi : lạnh lùng, nghiêm khắc, gần như không dung chứa sự mềm mỏng trong cảm xúc.Từ những hình tượng như vậy, cùng với nhiều định kiến phổ biến trong đời sống, có lúc tôi đã mặc nhiên hình dung rằng: người xuất gia khi đã quy y cửa Phật thì phải đoạn tuyệt hoàn toàn với thất tình lục dục, không còn những rung động rất đỗi con người ( ?!)

Thực tế có đơn giản như vậy?

Trong chuyến du lịch đến Nga Mi Sơn (Tứ Xuyên, Trung Quốc) cách đây vài năm, tôi có dịp tham dự buổi trò chuyện của một vị sư bà đã ngoài 80 tuổi, người dành phần lớn cuộc đời cho việc tu tập,với khách hành hương.

Khi được hỏi về điều mà nhiều người thường ngại đề cập- cách người tu hành đối diện với những nhu cầu rất tự nhiên của con người , bà trả lời một cách thẳng thắn:“Sai lầm lớn nhất là nghĩ tu hành là xóa bỏ hết dục vọng.”

Theo bà, tăng ni trước hết vẫn là con người bằng xương bằng thịt. Họ có cảm xúc, có phản ứng tâm lý như bất kỳ ai. Khác biệt không nằm ở việc có hay không có những điều đó, mà ở cách nhận biết và xử lý chúng.

Tu hành, nếu hiểu đúng, không phải là cuộc chiến nhằm triệt tiêu bản năng, cũng không phải là nỗ lực để trở nên “không còn dao động”. Đó là quá trình quan sát và không để những dao động ấy chi phối hành vi.

Sư bà ví von: “không phải không có sóng, mà là học cách không để sóng đánh lật thuyền”.

Thực tế cho thấy , càng cố ép mình loại bỏ hoàn toàn tạp niệm, tạp niệm đôi khi lại càng xuất hiện rõ hơn- giống như việc càng cố không nghĩ tới điều gì, nó lại càng dễ hiện lên.

Một hướng dẫn viên của Saigontourist chia sẻ,trong chuyến đưa đoàn du khách thăm một thiền viện ở Liêu Ninh (Trung Quốc) anh vô cùng ấn tượng với đời sống của hơn 100 ni cô nơi đây.Lịch sinh hoạt được tổ chức rất chặt chẽ: thiền tập, lao động, học pháp và sinh hoạt cộng đồng diễn ra theo nhịp cố định mỗi ngày. Có giai đoạn, thời gian ngủ chỉ khoảng bốn tiếng.

Tuy nhiên, điều này không mang nghĩa khổ hạnh cực đoan. Người lớn tuổi hoặc có sức khỏe yếu vẫn được điều chỉnh chế độ sinh hoạt phù hợp. Kỷ luật ở đây nhằm hỗ trợ việc tu tập, không phải để thử thách thể chất.

Nga Mi sơn hiện nay

Nhìn từ bên ngoài, đời sống ấy có vẻ đơn điệu. Nhưng trong sự lặp lại có kiểm soát, thân và tâm dần được đưa về trạng thái ổn định, hạn chế xao động.

Sự bình yên, trong nhiều trường hợp, không đến từ việc loại bỏ mọi thứ, mà từ việc mọi thứ được đặt đúng vị trí.

Trong truyền thống Phật giáo, giới luật và đời sống tập thể đóng vai trò như một cấu trúc hỗ trợ người tu hành.Một phần giúp giảm bớt các yếu tố dễ gây xao động từ môi trường bên ngoài. Phần khác giúp người tu rèn khả năng nhận diện những chuyển động của tâm ngay khi chúng vừa xuất hiện.

Trở lại câu chuyện ở Nga Mi Sơn, vị sư bà cho biết thời trẻ bà cũng trải qua những giai đoạn dao động tâm lý như bất kỳ ai. Thay vì đối kháng hay dồn nén, bà chọn cách quan sát và quay về với công việc, thiền định hoặc niệm Phật.Không phải để tránh né, mà để không bị cuốn đi quá xa.

Song song với đó, đời sống tu viện cũng đề cao sự cân bằng: ăn uống điều độ, nghỉ ngơi hợp lý, chăm sóc sức khỏe khi cần thiết. Thân thể được nhìn nhận như phương tiện cho hành trình tu tập lâu dài, không phải đối tượng để ép buộc hay trừng phạt.

Một yếu tố quan trọng khác là đời sống cộng đồng.

Người xuất gia sống trong tăng đoàn, cùng học tập, lao động và sinh hoạt. Môi trường tập thể tạo ra sự nâng đỡ tự nhiên, đồng thời giúp duy trì kỷ luật ổn định hơn so với khi ở một mình.

Nhiều việc nếu chỉ dựa vào cá nhân sẽ khó bền vững, nhưng trở nên đều đặn hơn khi có sự đồng hành của những người cùng lý tưởng.

Nhìn từ bên ngoài, đời sống tu hành thường dễ bị nhìn nhận theo hai hướng cực đoan.

Một là thần thánh hóa người xuất gia, cho rằng họ không còn cảm xúc hay dao động nội tâm.

Hai là xem giới luật như sự kìm nén khiến con người trở nên khô cứng.

Nhưng trải nghiệm thực tế cho thấy đời sống thiền môn không nằm trọn trong cả hai cách nhìn đó.

Người tu hành không phải là những con người vô cảm, cũng không phải lúc nào cũng trong trạng thái đấu tranh nội tâm căng thẳng.

Họ là những người chọn cách sống tỉnh thức hơn, hiểu rõ hơn về chính mình và không để những xung động nhất thời dẫn dắt toàn bộ đời sống.

Điều đáng suy ngẫm không nằm ở việc con người có hay không có bản năng, mà ở cách họ đối diện với chính những điều rất con người ấy.

Từ câu chuyện ở Nga Mi Sơn, có thể thấy một điều: con người không thể tách rời cảm xúc và bản năng của mình. Tu hành, theo nghĩa đó, không phải là trạng thái “không còn dao động”, mà là khả năng đứng vững giữa những dao động.Không bị cuốn đi quá xa. Cũng không cần phải liên tục đối kháng với chính mình.

Và có lẽ, thử thách lớn nhất không nằm ở việc xóa bỏ tạp niệm, mà ở khả năng nhận ra chúng, hiểu chúng và không để chúng điều khiển hành vi.

Đó cũng là một dạng bình yên rất con người.

NGUY64N TRIỆU HẢI