Bàn về chữ “Hiệp” trong tiểu thuyết Kim Dung, một số người – trong đó có cả những nhà nghiên cứu – cho rằng đến Lộc Đỉnh Ký, chữ hiệp đã chết. Họ nói Kim Dung dựng lên một thế giới hiệp khách, rồi tự tay đập nát nó bằng một tên lưu manh và một ông vua. Võ công cao đến đâu cũng không cứu được ai, lý tưởng lớn tan trước chính trị và thực tế. Nghe có vẻ sắc sảo, thậm chí bi tráng. Nhưng nếu nhìn kỹ hơn, có lẽ ở đây đang có một sự nhầm lẫn giữa “tan vỡ” và “chết”. Chữ hiệp của Kim Dung chưa từng sống theo kiểu bất khả chiến bại, nhưng nó từng đạt đến những hình thái rất rõ rệt. Quách Tĩnh là một trong những hình tượng trong sáng và nhất quán nhất của chữ hiệp ấy.

Trong Anh Hùng Xạ Điêu và Thần Điêu Đại Hiệp, Quách Tĩnh hiện lên với tinh thần “hiệp chi đại giả, vị quốc vị dân”: không thông minh sắc sảo, không phong lưu tài tử, nhưng sống và chết vì nghĩa lớn. Ông bảo vệ thành Tương Dương đến hơi thở cuối cùng, sẵn sàng hy sinh bản thân và gia đình vì dân vì nước. Ở Quách Tĩnh, chữ hiệp mang dáng dấp cổ điển, gần với lý tưởng Nho gia: trung, nghĩa, dũng và trách nhiệm với cộng đồng. Nhưng Kim Dung không dừng lại ở đó. Ông tiếp tục đẩy chữ hiệp vào những thử thách ngày càng phức tạp hơn. Tiêu Phong bị xé giữa hai thân phận, hai cộng đồng và hai quê hương; bi kịch của ông cho thấy có những lúc người ta không thể tìm được một lối đi mà tất cả các phía đều có thể chấp nhận. Dương Quá cũng không sống theo khuôn mẫu của Quách Tĩnh. Anh vẫn hành hiệp, cứu người, góp sức bảo vệ thành Tương Dương, nhưng cuối cùng vẫn trở về với Tiểu Long Nữ và cuộc sống riêng của mình. Lệnh Hồ Xung lại đi theo một con đường khác: anh không muốn đem tự do đổi lấy quyền lực, cũng không muốn khoác chiếc áo “chính nghĩa” để bước vào một cuộc tranh đoạt mới. Cuối cùng, anh cùng Nhậm Doanh Doanh rời khỏi vòng xoáy ấy. Như vậy, chữ hiệp trong Kim Dung dần dần không còn chỉ có một khuôn mặt. Với Quách Tĩnh, hiệp là “vị quốc vị dân”; với Tiêu Phong, đó là sự trung thành với lương tri trong một bi kịch không có lối thoát; với Dương Quá, đó là khả năng vừa hành hiệp vừa bảo vệ quyền được sống cho tình yêu và đời sống riêng; còn với Lệnh Hồ Xung, nó còn là khả năng từ chối quyền lực khi quyền lực đòi con người phải đánh đổi tự do của mình. Bi kịch, vì thế, không nhất thiết là dấu chấm hết của lý tưởng. Tiêu Phong chết, nhưng cái chết ấy không xóa bỏ chữ hiệp; ngược lại, nó làm hiện rõ cái giá phải trả khi một con người cố giữ lấy lương tri giữa những ranh giới mà chính trị và lịch sử dựng lên. Dương Quá không phải Quách Tĩnh thứ hai, nhưng sự lựa chọn của anh cũng không phải một cuộc đào tẩu khỏi chữ hiệp. Lệnh Hồ Xung càng không phải một đại hiệp theo khuôn mẫu cũ, nhưng chính việc không chịu biến mình thành một quân cờ của các cuộc tranh đoạt lại là một dạng phản kháng rất riêng. Đến Lộc Đỉnh Ký, mọi thứ trở nên trần trụi hơn. Cuốn tiểu thuyết thường bị xem như một “tuyên bố tử vong” của quần hiệp, bởi ở đó người giỏi võ không còn là người quyết định cuộc chơi, còn kẻ thắng nhiều khi lại là người giỏi luồn lách giữa những thế lực lớn hơn mình. Nhưng Kim Dung không hẳn đập tan giang hồ; ông bắt giang hồ đối diện với chính mình. Dưới lớp hào khí là chính trị, là toan tính, là những ham muốn rất đời thường của con người. Và khi giang hồ đã trần trụi như vậy, câu hỏi về chữ hiệp mới trở nên khó hơn: không phải làm sao dùng thanh kiếm để thay trời hành đạo, mà làm sao giữ được một chút lương tri giữa đám bùn lầy.

Vi Tiểu Bảo

Vi Tiểu Bảo dĩ nhiên không phải hiệp khách. Hắn là lưu manh, là kẻ cơ hội, là người luôn nghĩ đến đường sống trước tiên. Nhưng chính trong những hành động vụn vặt, lẫn lộn giữa tình nghĩa, lợi ích và bản năng sinh tồn ấy, lại thỉnh thoảng lóe lên những điều rất khó gọi tên. Hắn nhiều lần liều mạng cứu vua Khang Hy, không phải vì một lý tưởng trung quân cao cả, mà vì tình nghĩa cá nhân và sự gắn bó kỳ lạ giữa hai người. Hắn cũng có lúc giúp đỡ, che chở những người mình coi là bằng hữu, có lúc cứu người vì không nỡ, có lúc vì đã lỡ hứa, và không ít lần vừa làm một việc nghĩa vừa tính sẵn đường rút lui cho mình. Chính sự nhập nhằng ấy mới làm Vi Tiểu Bảo trở thành một nhân vật đáng chú ý khi bàn về chữ hiệp. Hắn không phải Quách Tĩnh, thậm chí chẳng có ý định trở thành Quách Tĩnh. Nhưng hắn cũng không hoàn toàn là một kẻ vô tình. Và cuối cùng, khi đã chạm đến đỉnh cao của cả giang hồ lẫn triều đình, hắn tìm cách rút khỏi cuộc chơi, từ bỏ con đường quan trường để trở về với cuộc sống riêng. Một kẻ như Vi Tiểu Bảo mà vẫn còn có thể giữ lại tình nghĩa, thì có lẽ Kim Dung đang đặt ra một câu hỏi khác: nếu một người không đủ cao cả để trở thành đại hiệp, liệu anh ta có còn khả năng không trở thành một kẻ hoàn toàn vô nghĩa? Có người đọc cho rằng Kim Dung càng viết về sau càng hoài nghi sâu hơn đối với những biểu tượng chính nghĩa. Nếu nhìn theo cách ấy, Lộc Đỉnh Ký không phải điểm kết của một quá trình phá hủy chữ hiệp, mà là điểm đến tự nhiên của một quá trình hoài nghi kéo dài qua nhiều tác phẩm. Kim Dung không tuyên bố chữ hiệp đã chết; ông chỉ cho thấy chữ hiệp không còn có thể sống bằng những ảo tưởng đơn giản nữa. Đó có lẽ mới, là điều quan trọng. Cái chết của hình tượng hiệp khách cổ điển không đồng nghĩa với cái chết của chữ hiệp. Chữ hiệp có thể đã rời khỏi thanh kiếm, rời khỏi những trận quyết đấu để thay đổi hình dạng. Nó không còn chỉ là hình tượng trong sáng như Quách Tĩnh, không còn là thanh kiếm sáng lòa dưới ánh trăng, cũng không còn là tiếng hét “ta là hiệp khách” giữa giang hồ. Nó trở thành một thứ khó nắm bắt hơn: khả năng giữ lấy nhân cách khi mọi thứ xung quanh đều thúc đẩy con người từ bỏ nó; khả năng yêu và chịu đau mà không biến tình yêu thành công cụ; khả năng nhìn thấu quyền lực mà vẫn không hoàn toàn biến mình thành kẻ cơ hội. Nói cách khác, chữ hiệp của Kim Dung có thể đã mất đi sự ngây thơ, nhưng chính vì mất đi sự ngây thơ ấy mà nó trở nên khó chết hơn. Quách Tĩnh cho chúng ta thấy một người có thể sống vì nghĩa lớn. Lệnh Hồ Xung cho thấy một người có thể từ chối quyền lực để giữ lấy tự do. Dương Quá cho thấy nghĩa lớn không nhất thiết phải nuốt chửng tình yêu và đời sống riêng. Tiêu Phong cho thấy có những bi kịch mà một con người không thể thắng bằng võ công, nhưng vẫn có thể giữ được nhân cách khi đối diện với nó. Còn Vi Tiểu Bảo, theo một cách rất trái khoáy, lại cho thấy ngay cả trong một thế giới mà hiệp khách đã trở thành thứ xa xỉ, con người vẫn có thể giữ lại những mẩu tình nghĩa và lương tri. Và có lẽ đó mới là lý do chữ hiệp của Kim Dung chưa chết. Nó chỉ không còn sống ở nơi người ta từng tìm thấy nó.

NGUYỄN TRIỆU HẢI