薄暮                     BẠC MỘ

            壁峭軒空風倒吹，    Bích tiễu hiên không phong đảo xuy,

            煙青霜勁漏如絲。    Yên thanh sương kính lậu như ty.

            丹良著慢無藏曜，    Đan lương trước mạn vô tàng diệu

            白鳥翻帷不受饑。    Bạch điểu phiên duy bất thụ ky(cơ).

            抱膝吟殘人自遠，    Bão tất ngâm tàn nhân tự viễn,

            倚樓心在我應知。    Ỷ lâu tâm tại ngã ưng tri.

            早梅晚菊縱疏放，    Tảo mai vãn cúc tung sơ phóng,

            也看搖搖有幾枝.     Dã khán dao dao hữu kỷ chi.

                         高伯适                             Cao Bá Quát

             

* Chú thích :

    – BẠC MỘ 薄暮 : BẠC là Nhạt, sát gần, giáp. MỘ 暮 có Bộ NHẬT 日 bên dưới, chỉ lúc mặt trời sắp lặn. Nên BẠC MỘ là Lúc gần tối, là Chiều hôm, là Xẩm tối.

    – Bích Tiễu 壁峭 : là Vách núi dựng đứng, chon von, hiểm trở.

    – Sương Kính 霜勁 : là Sương nặng hạt, Sương dày đặc.

    – Đan Lương 丹良 : ĐAN là màu đỏ, là Chu sa; LƯƠNG là Mồ mả, ruộng đồng, nên ĐAN LƯƠNG là “Ánh sáng chiếu sáng ở ngoài đồng ruộng, nên là tên riêng của con Đom Đóm. Theo sách《Cổ Kim Chú. Ngư Trùng 古今注·魚蟲》của Thôi Báo 崔豹 đời Tấn có ghi “Huỳnh hỏa … nhất danh Đan Lương 螢火，……一名丹良” Có nghĩa :”Đom Đóm … còn có tên là ĐAN LƯƠNG”.

    – Diệu 曜 : là Tinh tú trên trời, kể cả mặt trời và mặt trăng.

    – Bạch Điểu 白鳥 : Không phải là con chim trắng, mà là tên riêng để gọi loài Muỗi. Theo《Đại đới Lễ ký 大戴禮記》：Bạch Điểu dã giả, Vị Văn Nhuế dã「白鳥也者，謂蚊蚋也」Có nghĩa : Cái gọi là BẠCH ĐIỂU, chính là Muỗi Mòng đó.

    – Bão Tất 抱膝 : BÃO là Ôm; TẤT là Đầu gối. BÃO TẤT là Ôm gối, là Bó gối.

    – Ngâm Tàn 吟殘 : Ngâm đến tàn đêm là Ngâm nga suốt đêm.

    – Ỷ Lâu 倚樓: Ỷ là dựa vào, Tựa vào; LÂU là Lầu. Ỷ LÂU là (Ngồi hay đứng) Tựa vào lầu.

* Nghĩa bài thơ :

                          CHIỀU TÀN

       Đứng trước mái hiên trống không, nhìn vách núi dựng đứng cheo leo trong khi gió đang thổi ngược chiều. Sương xuống dày đặc như những sợi tơ trong sương khói xanh xanh. Những con đom đóm lập lòe không che nổi ánh sáng trăng, và những con muỗi bay lọt vào màn thì không lo bị đói nữa. Suốt đêm ngồi bó gối ngâm nga nhưng người xa thì cũng đã xa rồi; Đứng tựa vào lầu mà lòng ở đâu đâu, ta cũng biết cho điều ấy. Trong cái buổi cúc nở muộn còn mai thì nở sớm nầy, dù cho có cố gắng nở, thì cũng chỉ phất phơ loe hoe có mấy cành mà thôi.

           

* Diễn Nôm :

                              BẠC MỘ

                  Hiên vắng cheo leo gió ngược trời,

       Lục bát :

                     

                  Hiên không ngược gió cheo leo,

           薄暮思家               BẠC MỘ TƯ GIA

         城上凍雲千里陰，    Thành thượng đống vân thiên lý âm,

         梁園花柳瞙沉沉。    Lương viên hoa liễu mạc trầm trầm.

         高堂兩處思兒淚，    Cao đường lưỡng xứ tư nhi lệ,

         薄宦三春感舊心。    Bạc hoạn tam xuân cảm cựu tâm.

         對榻貧妻烹北茗，    Đối tháp bần thê phanh bắc mính,

         敲門小女弄南音。    Xao môn tiểu nữ lộng nam âm.

         邦家有道知何用？    Bang gia hữu đạo tri hà dụng?

         一病蹉跎歲自深。    Nhất bệnh tha đà tuế tự thâm.

* Chú thích :

    – BẠC MỘ TƯ GIA 薄暮思家 : là “Chiều Hôm Nhớ Nhà”.

    – Lương Viên 梁園 : là Vườn Lương. Còn được gọi là LƯƠNG UYỂN 梁苑 hay THỐ VIÊN 兔園 do Lương Hiếu Vương đời Tây Hán xây dựng nên, là một lâm viên của hoàng gia tiếp đãi và nuôi ăn rất nhiều thực khách; nhưng đối với người có hoài bão lớn như Tư Mã Tương Như thì ông cho rằng :「Lương Viên tuy hảo, phi cữu luyến chi gia 梁園雖好，非久戀之家」Có nghĩa :”Lương Viên tuy tốt, nhưng không phải là nhà để ta lưu luyến”.

                 

    – Cao Đường 高堂 : chỉ Xuân 椿(Thung)堂 Đường và Huyên Đường 萱堂, chỉ chung Cha và Mẹ thì gọi là CAO ĐƯỜNG.

    – Bạc Hoạn 薄宦 : là Chức quan mỏng manh, nhỏ nhoi.

    -Tam Xuân 三春 : là Ba tháng của mùa xuân (làm cho cỏ đã khô chết trong mùa đông sống lại) lấy ý trong 2 câu thơ cuối trong bài Du Tử Ngâm của Mạnh Giao đời Đường là :”Thuỳ ngôn thốn thảo tâm, Báo đắc TAM XUÂN huy 誰言寸草心，報得三春晖 ?” Có nghĩa : “Ai bảo nỗi lòng tấc cỏ, Báo đền được nắng BA XUÂN ?” mà khi bán mình chuộc tội cho cha Thúy Kiều đã quyết rằng “Liều đem tấc cỏ quyết đền BA XUÂN !”

    – Bắc Mính 北茗 : Còn đọc là “BẮC MINH” là Trà (Chè) của phương Bắc.

    – Nam Âm 南音 : là Âm Nhạc của phương Nam.

    – Bang Gia Hữu Đạo 邦家有道 : Có xuất xứ từ sách 《論語·衛靈公 Luận Ngữ, Vệ Linh Công》Tử viết : Bang hữu đạo, tắc sĩ; Bang vô đạo, tắc khả quyển nhi hoài chi 子曰：邦有道，則仕；邦無道，則可卷而懷之。Có nghĩa : “Khổng Tử nói rằng : Nhà nước có đạo nghĩa thì ra làm quan; còn nhà nước vô đạo nghĩa thì co cụm lại mà giữ mình”

    – Tha Đà 蹉跎 : Còn đọc là Sa Đà, là Dây dưa, kéo dài, là lần lữa.

* Nghĩa bài thơ :

                         CHIỀU HÔM NHỚ NHÀ

       Trên thành cao mây đen vần vũ nên bầu trời âm u kéo dài cả ngàn dặm. Nơi Lương Viên phồn hoa nầy cỏ hoa tơ liễu cũng mờ mịt nhạt nhòa. Cha mẹ ở hai nơi nên không tránh khỏi những giọt lệ nhớ thương con cái; Chức quan nhỏ nhoi luôn mang lòng hoài cảm của ba xuân (chưa báo đáp). Trước giường nhỏ bà vợ nghèo khổ đang nung trà phương bắc; Đứa con gái nhỏ thì đang gỏ vào cửa theo âm điệu của phương Nam. Nước nhà đang rất có đạo nghĩa, nhưng ta biết dùng tài năng của mình ra sao đây ? Vì hễ bệnh nằm xuống là cứ dây dưa đến hết năm mới thôi !

* Diễn Nôm :

                      BẠC MỘ TƯ GIA

                   

                Mây thành ngàn dặm trời u ám,

      Lục bát :

                Mây thành ngàn dặm âm u,

             薄晚醉歸              BẠC VÃN TÚY QUY

          酩酊歸來不用扶，    Mính đính quy lai bất dụng phù,

          一江煙竹正模糊。    Nhất giang yên trúc chính mô hồ.

          喃喃自與蓮花說，    Nam nam tự dữ liên hoa thuyết,

          可得紅如酒面無。    Khả đắc hồng như tửu diện vô ?

             

* Chú thích :

    – BẠC VÃN TÚY QUY 薄晚醉歸 :  Chập tối uống say về.

    – Mính Đính 酩酊 : Say Túy Lúy.

    – Bất Dụng 不用 : là “Không cần…; Không cần phải…”

    – Mô Hồ 模糊 : Ta nói trại thành MƠ HỒ, không rõ ràng.

    – Nam Nam 喃喃 : (Nói) Thì thầm, Láp dáp.

    – Khả Đắc… Vô ? 可得… 無 ?: Có được… không ?

* Nghĩa bài thơ :

                     CHẠNG VẠNG TỐI UỐNG SAY ĐI VỀ

      Say tuý lúy đi về nhưng không cần phải có ai đỡ cả !

      Đầy một sông khói sóng và rừng tre như chập chờn mơ hồ trước mắt.

      Miệng thì láp dáp tự nói với hoa sen rằng :

      Hoa có đỏ được như là cái mặt say rượu của ta không vậy ?!

* Diễn Nôm :