Thơ CAO BÁ QUÁT (3)
Ngày đăng: 17/10/2026 11:18:23 Sáng/ ý kiến phản hồi (0)
Qua ba bài thơ BỆNH TRUNG (Trong cơn bệnh) của Chu Thần Cao Bá Quát, ta thấy rõ được tài hoa lỗi lạc và tính cách cao ngạo của ông, mặc dù đang trong cơn bệnh ngặt nghèo nhưng vẫn luôn bày tỏ cái ý chí cao xa của mình.
4. Bài thơ 病中 BỆNH TRUNG（1）:
病中 BỆNH TRUNG（1）
未死殘形一腐儒， Vị tử tàn hình nhất hủ nho,
強肢倦骨倩人扶。 Cưỡng chi quyện cốt thiến nhân phò.
側身天地悲孤掌， Trắc thân thiên địa bi cô chưởng,
回首煙霄屈壯圖。 Hồi thủ yên tiêu khuất tráng đồ.
何日歸巢同燕燕， Hà nhật quy sào đồng yến yến,
他時集苑愧烏烏。 Tha thời tập uyển quý ô ô.
阿僮不識維摩病， A đồng bất thức Duy Ma bệnh,
數問腰圍瘦損無？ Sổ vấn yêu vi sấu tổn vô ?
* Chú thích :
– BỆNH TRUNG 病中 : Trong cơn bệnh.
– Tàn Hình 殘形 : là Hình thù tàn tạ, cơ thể suy đồi.
– Cưỡng Chi Quyện Cốt 強肢倦骨 : Tứ chi xương cốt rả rời không có sức lực.
– Thiến Nhân 倩人 : là Người giúp đở hay giúp việc.
– Trắc Thân 側身 : là Bên mình, Nghiêng mình, Nép mình hay Len mình vào…
– Cô Chưởng 孤掌 : là nói gọn lại của Thành ngữ “Cô chưởng nan minh 孤掌難鳴. Có nghĩa : Một bàn tay đơn độc khó vổ cho kêu. Có xuất xứ từ chương Công Danh 功名 của sách Hàn Phi Tử 韩非子 thời Chiến Quốc.
– Khuất Tráng Đồ 屈壯圖 : KHUẤT là Khuất Tất, bị đè nén, kèm chế. TRÁNG ĐỒ là Mưu đồ hay Ý đồ hùng tráng. KHUẤT TRÁNG ĐỒ là “Ý đồ với hùng tâm tráng chí bị đè nén hay gặp trở ngại không thực hiện được. Lấy ý từ bài thơ ngũ ngôn Luật thi “Trường Sa tống Lý Thập Nhất 長沙送李十一” của Thi Thánh Đỗ Phủ.
– Quy Sào Đồng Yến Yến 歸巢同燕燕 : Về tổ cùng ríu rít nhau như chim én; lấy ý từ Thành ngữ “Cựu Yến Quy Sào 舊燕歸巢 là “Chim én cũ tìm về tổ”. Có xuất xứ từ “Thanh Sam Ký 青衫記” đời nhà Minh.
– Tập Uyển Qúy Ô Ô 集苑愧烏烏 : Thẹn như những con qụa đen tụ tập nhau ở trong vườn. Có xuất xứ từ chương Tấn Ngữ Nhị trong sách Quốc Ngữ đời Tấn.《國語·晉語二》Chỉ ý thanh cao, không muốn cùng ô họp như lũ qụa đen.
– Duy Ma Bệnh 維摩病 : “Bệnh của Duy Ma”. DUY MA tức Duy Ma Cật 維摩詰, một cư sĩ ở thánh Tỳ-da-ly theo kinh Phật, trí tuệ đạo đức rất cao. Ông hiện thân có bệnh, Phật sai Văn Thù Sư Lợi đến hỏi thăm, ông nói: “Bồ Tát vì chúng sinh mà vào vòng sinh tử, đã có sinh tử thì có bệnh. Bao giờ chúng sinh hết bệnh thì Bồ Tát sẽ không còn bệnh nữa”. Cao bá Quát tự ví mình với Duy Ma Cật, có bệnh là vì dân vì nước, nên chú tiểu đồng không thể hiểu được.
– Yêu Vi 腰圍 : YÊU là Lưng, là Eo; VI là Bao, vòng; Nên YÊU VI là Vòng eo, Chỉ Thân mình.
* Nghĩa bài thơ :
TRONG CƠN BỆNH (1)
– Chưa chết, nhưng là thân hình tàn tạ vì bệnh tật của một hủ Nho.
– Tứ chi xương cốt đều rả rời không có sức lực nên cần có người nâng đở.
– Nép mình trong trời đất chỉ buồn vì “Một bàn tay khó vổ cho kêu”.
– Quay đầu trong chốn khói sương thì hùng tâm tráng chí đều bị đè nén.
– Biết ngày nào mới được như chim én cùng líu lo ríu rít bay về tổ.
– Bỏ những lúc thẹn như những con qụa đen tụ tập nhau ở trong vườn.
– Thư đồng đâu có biết gì về bệnh Duy Ma Cật của ta, nên cứ…
– Theo hỏi mấy lần thân mình (vòng eo) có bị ốm (gầy) đi hay không ?!
* Diễn Nôm :
BỆNH TRUNG (1)
Chưa chết thân tàn một hủ Nho,
Tứ chi rả rượi phải nâng phò.
Chen thân trời đất buồn đơn chưởng,
Ngoảnh mặt sương mù khuất chí to.
Như én bay về vui ríu rít,
Tựa ô tụ họp thẹn chiêu trò !
Thư đồng nào biết Duy Ma bệnh,
Hỏi mãi thân hình có ốm o ?!
Lục bát :
Thân tàn chửa chết hủ Nho,
Tứ chi rả rượi nâng phò những ai ?
Đất trời buồn chỉ một tay,
Sương mù che khuất chí trai khó thành.
Ngày nao như én trên cành,
Đừng thẹn như lũ qụa tranh vườn nhà.
Thư đồng nào biết Duy Ma,
Cứ luôn quấn quít sợ ta hao gầy !?
5. Bài thơ BỆNH TRUNG 病中（2）:
病中 BỆNH TRUNG
春來心力兩堪憎， Xuân lai tâm lực lưỡng kham tăng,
損盡腰圍瘦不勝。 Tổn tận yêu vi sấu bất thăng.
入世隻身千里馬， Nhập thế chích thân thiên lý mã,
看書雙眼萬年燈。 Khan thư song nhãn vạn niên đăng.
拙妻倚枕梳蓬鬢， Chuyết thê ỷ chẩm sơ bồng mấn,
稚子牽衣藉曲肱。 Trĩ tử khiên y tạ khúc quăng.
一笑那知閒未得， Nhất tiếu nả tri nhàn vị đắc,
小爐煎茗淡於僧。 Tiểu lô tiên mính đạm ư tăng!
* Chú thích :
– TĂNG 憎 : là Chán, ghét. KHAM TĂNG Là Đáng chán, đáng ghét.
– Sấu Bất Thăng 瘦不勝 : Nói lửng của thành ngữ “Sấu Bất Thăng y 瘦不勝衣” Có nghĩa : Gầy ốm đến không mặc nỗi áo. Chỉ rất ốm yếu, ốm yếu đến không chịu nỗi được sức nặng của chiếc áo.
– Chuyết Thê 拙妻 : CHUYẾT là Vụng về; THÊ là Vợ; Nhưng CHUYẾT THÊ không có nghĩa là “Bà vợ vụng về” thật sự, chỉ là cách nói khiêm nhường khi nhắc đến vợ mình mà thôi. Như khi đề cập đến tác phẩm của mình thì nói khiêm nhường thành CHUYẾT TÁC 拙作 (Tác phẩm vụng về) vậy. Từ CHUYẾT THÊ 拙妻 trong câu nầy còn dùng để đối với từ TRĨ TỬ 稚子 là “Con dại” của câu bên dưới nữa,
– Tạ Khúc Quăng 藉曲肱 : TẠ (Động từ) Nhờ vào, tựa vào; KHÚC là Cong, là Co lại; QUĂNG là chỉ “Từ cùi chỏ cho đến vai”. Nên TẠ KHÚC QUĂNG có nghĩa : Co cánh tay lại mà tựa đầu lên. Trong sách Luận Ngữ, chương Thuật Chi《論語·述而》có câu : Khổng Tử Tằng thuyết 孔子曾說 : Phạn sơ thực ẩm thủy, Khúc quăng nhi chẩm chi, lạc diệc tại kỳ trung hĩ. 飯疏食飲水，曲肱而枕之，樂亦在其中矣。Có nghĩa : Khổng Tử từng nói rằng :”Cơm nước sơ sài no bụng, co tay lại gối đầu mà nằm, chẳng là có một niềm vui trong đó hay sao !”.
* Nghĩa bài thơ :
TRONG CƠN BỆNH (2)
– Từ vào xuân đến nay, tâm tình và sức lực đều đáng ghét cả hai.
– Hao tổn thân mình, gầy ốm đến nỗi mặc áo không muốn nổi.
– Vào đời như con Thiên lý mã đơn độc một thân, nhưng…
– Học hành đọc sách thì cặp mắt như là ngọn đèn muôn đời vậy.
– Vợ nhà thì tựa gối để chải lại đầu tóc rối như cỏ bồng, còn…
– Con thơ thì kéo áo lên co cánh tay lại (làm gối) để mà nằm…
– Cười khẩy một tiếng vì biết rằng muốn nhàn nhã (như vợ con vậy) mà chưa thể được. Như chưa thể ngồi…
– Bên chiếc lò nhỏ đun nước pha chén trà nhạt như là trà của các tăng nhân vậy !
Câu cuối “小爐煎茗淡於僧 Tiểu lô tiên mính đạm ư tăng! Ý muốn nói : Thân mình bệnh hoạn đến cơ thể hao gầy, muốn nhàn nhã như vợ con, muốn xem thường danh lợi như các bậc chân tu, nhưng còn… chưa được, nên chỉ cười ruồi một tiếng mà thôi ! Câu thơ nầy còn có một vế đối phía trên như thế nầy :
老衲供茶清似水， Lão nạp cúng trà thanh tự thủy,
小爐煎茗淡於僧. Tiểu lô tiên mính đạm ư tăng !
Có nghĩa :
Áo vá cúng trà trong như nước,
Lò trà nấu nước lạt tựa sư !
Như Khổng Phu Tử đã nói :”Cơm nước sơ sài no bụng, co tay lại gối đầu mà nằm chẳng là vui vẻ và nhàn tản lắm hay sao !? Mặc áo nâu sồng vá víu cúng chén trà trong; Lò nhỏ nấu nước pha trà đạm bạc như các sư trong chùa, chả là thanh thản và nhàn nhã lắm sao ?! Nhưng kẻ sĩ mang chí lớn như Cao Bá Quát đang lúc tìm đường lập thân thì làm sao mà nhàn tản cho được, mặc dù trong cơn bệnh tật cũng phải cố gắng tiến thủ với đời.
* Diễn Nôm :
BỆNH TRUNG (2)
Vào xuân tâm lực thảy không ưa,
Ốm yếu thân ta áo khó vừa.
Thân chiếc vào đời thiên lý mã,
Mắt ngời đọc sách vạn năm xưa.
Vợ nhà chải tóc tơi bời rối,
Con dại gối đầu khỏe khoắn chưa !
Cười khẩy biết rằng nhàn chửa được,
Đun trà lò nhỏ nhạt như sư !
Lục bát :
Xuân nay tâm lực thảy tồi,
Ốm o thân xác bồi hồi áo mang.
Chiếc thân như ngựa vượt ngàn,
Mắt sáng muôn thuở đọc ngàn quyển thư.
Vợ ngồi chải tóc thư thư,
Gối tay con dại nằm thư thả nhàn.
Cười buồn biết thuở nào nhàn,
Như sư trà nhạt nấu tàn lò con !
6. BỆNH TRUNG HỮU HỮU NHÂN CHIÊU ẨM TỊCH THƯỢNG TÁC 病中有友人招飲席上作 :
病中有友人招飲席上作 BỆNH TRUNG HỮU HỮU NHÂN CHIÊU ẨM TỊCH THƯỢNG TÁC
每約春還載酒從， Mỗi ước xuân hoàn tải tửu tùng,
春還無信復無蹤。 Xuân hoàn vô tín phục vô tung.
客中對鏡三分瘦， Khách trung đối kính tam phân sấu,
病裏看花一樣慵。 Bệnh lý khan hoa nhất dạng dung.
入世功名渾墜甑， Nhập thế công danh hồn truỵ tắng,
傳家書史漫屠龍。 Truyền gia thư sử mạn đồ long.
時人誤許文章價， Thời nhân ngộ hứa văn chương giá,
欲把衰顏換醉容。 Dục bả suy nhan hoán tuý dung.
* Chú thích :
– Chiêu Ẩm 招飲 : là “Chiêu đãi Ẩm tửu”, là Mời đi uống rượu.
– Tịch Thượng Tác 席上作 : là “Làm (thơ) trên bàn tiệc”.
– Mỗi Ước 每約 : ƯỚC là Hẹn ước, nên MỖI ƯỚC là Mỗi lần ước hẹn.
– Tải Tửu 載酒 : TẢI là Vận tải, là Chuyên chở; Nhưng TẢI TỬU có nghĩa là “Mang theo rượu” chớ không phải là Chuyên chở rượu.
– Dung 慵 : là DUNG LÃN 慵懶 là Biếng nhác, mệt mỏi, không có hứng thú.
– Trụy Tắng 墜甑 : TRỤY là Tuột, Rơi, Rớt; TẮNG là Cái Chõ, cái Nồi bằng đất nung dùng để nấu đồ ăn. TRỤY TẮNG là Cái nồi đất rớt (bể). Điển nầy có xuất xứ từ Hậu Hán Thư, Quách Thái Truyện《後漢書·郭泰傳》như sau :”Đời Hán Hoàn Đế, có một ẩn sĩ là Mạnh Mẫn quẩy một cái nồi đất đi trên đường; Nồi bị rớt xuống đất bể tan, nhưng Mạnh Mẫn vẫn cứ đi thẳng không nhìn lại. Quách Thái đi qua lấy làm lạ hỏi, thì Mạnh Mẫn đáp rằng: “Nồi đã bể rồi, nhìn lại có ích gì đâu?”. Ý là : Chuyện đã lỡ vỡ rồi cứ cho qua luôn đi, hối tiếc thì có ích gì đâu !
– Đồ Long 屠龍 : là Giết Rồng. Có xuất xứ từ sách《Trang Tử. Liệt Ngự Khấu 莊子·列禦寇》như sau : Chu Bình Mạn mang ngàn vàng đi học kỹ thuật giết rồng ở nhà của Chi Ly Ích, mất ba năm mới học thành tài; Nhưng khi về nhà thì chỉ ngồi không, đợi mãi cũng chẳng có ai đến mời mình đi giết rồng cả! Ý nói : Tốn tiền của và thời gian để học lấy cái bản lãnh siêu phàm nhưng lại không thực dụng.
– Ngộ Hứa 誤許 : NGỘ là Nhầm lẫn; HỨA là Chấp nhận. NGỘ HỨA là Chấp nhận một cách nhầm lẫn. Ý là : Đánh giá một cách sai lầm.
– Thời Nhân 時人 : là Người đương thời; Người của lúc bấy giờ.
– Suy Nhan 衰顏 : là Dung nhan Suy yếu, là Vẻ mặt tiều tụy; Túy Dung 醉容 là Gương mặt của người say.
* Nghĩa bài thơ :
BÀI THƠ LÀM TRÊN TIỆC TRONG LÚC BỆNH MÀ CÓ BẠN MỜI UỐNG RƯỢU
– Mỗi lần ước hẹn với nàng xuân về đều phải mang theo rượu, nhưng…
– Nàng xuân trở về lại chẳng có chút tin tức nào báo trước cả !
– Nơi đất khách soi gương thấy dung nhan đã gầy đi ba phần…
– Trong lúc bệnh mà ngắm hoa nở thì vẫn cảm thấy biếng nhác như thường.
– Vào đời với công danh lỡ vỡ như là rớt bể cái nồi đất vậy. Còn…
– Sánh vở gia truyền thì khinh mạn như là nghề giết rồng vậy.
– Người đương thời lại nhầm lẫn đánh giá văn chương (ta) qúa cao, ta…
– Muốn đem cái dung nhan tiều tụy nầy đổi thành cái mặt của kẻ say rượu.
Qua bài thơ, ta thấy rõ tính chất tự phụ và cao ngạo của Cao Bá Quát mặc dù đang trong cơn bệnh hoạn, thể chất suy yếu nhưng giọng điệu thì lại rất lớn lối bất cần đời vì tự hào với cái sở học và cái tài hoa của mình với hai câu luận :
入世功名渾墜甑， Nhập thế công danh hồn truỵ tắng,
傳家書史漫屠龍。 Truyền gia thư sử mạn đồ long.
Không tỏ ra hối tiếc với những lần công danh lở vở đã qua vì “Nó chỉ như cái nồi đất rớt bể thì thôi, nuối tiếc thì có ích gì ?! Ông tự tin vào gia thế thư hương và tài cao bát đấu của mình, mình có tài giết được cả rồng, chỉ là họ chưa biết đến hoặc thời cơ chưa đến mà thôi! Câu :
時人誤許文章價， Thời nhân ngộ hứa văn chương giá,
… Vừa khiêm nhường vừa tự phụ. Người đương thời đánh giá nhầm về tài văn chương của ta, ta không có giỏi như thế đâu (ta còn giỏi hơn thế đấy nữa!) Khi thời cơ đến thì sẽ biết ! Thôi thì đành đem cái vẻ mặt tiều tụy của kẻ đang bệnh hoạn nầy để đổi lấy cái gương mặt đỏ gay của kẻ say rượu vậy !
欲把衰顏換醉容。 Dục bả suy nhan hoán tuý dung.
* Diễn Nôm :
BỆNH TRUNG HỮU HỮU NHÂN CHIÊU ẨM TỊCH THƯỢNG TÁC
Hẹn ước nàng xuân chở rượu sang,
Xuân về lặng lẽ chẳng tin nàng.
Soi gương đất khách ba phần ốm,
Mang bệnh ngắm hoa một tiếng than.
Rơi chõ công danh khi nhập thế,
Giết rồng tài bộ đủ hành trang.
Người đời cứ ngỡ văn chương giỏi,
Tiểu tụy mặt say muốn đổi sang.
Lục bát :
Hẹn xuân về, chở rượu sang,
Xuân về lặng lẽ chẳng màng đưa tin.
Soi gương gầy guộc khôn nhìn,
Ngắm hoa trong bệnh dáng hình biếng sao !
Công danh rơi chõ sao nào !?
Truyền gia sử sách tài cao giết rồng.
Người đời ngỡ giỏi hằng trông,
Thay mặt tiều tụy đỏ hồng mặt say !
Qua ba bài thơ BỆNH TRUNG (Trong cơn bệnh) của Chu Thần Cao Bá Quát, ta thấy rõ được tài hoa lỗi lạc và tính cách cao ngạo của ông, mặc dù đang trong cơn bệnh ngặt nghèo nhưng vẫn luôn bày tỏ cái ý chí cao xa của mình. Cho dù…
側身天地悲孤掌， Trắc thân thiên địa bi cô chưởng,
回首煙霄屈壯圖。 Hồi thủ yên tiêu khuất tráng đồ.
Nép mình trong trời đất chỉ buồn vì “Một bàn tay khó vổ cho kêu” chỉ có một thân một mình đơn độc, và “Quay đầu trong chốn khói sương thì hùng tâm tráng chí đều bị đè nén”. Vì “Vào đời như con Thiên lý mã đơn độc một thân (Nhập thế chích thân thiên lý mã 入世隻身千里馬) Mặc dù tài hoa cần mẫn thì có thừa (Khan thư song nhãn vạn niên đăng 看書雙眼萬年燈)… Cái bệnh của ông là cái bệnh của Duy-Ma-Cật, cái bệnh vì lo cho dân cho nước cho muôn người…
Có tài cao, có chí lớn, có hoài bão cao xa… Nhưng tài bất thắng thời, nên Cao Chu Thần đành ôm cái hận của kẻ sĩ đến hồi mạt vận mà văng tục :
Ba hồi trống giục, đù cha kiếp…
Một nhát gươm đưa, bỏ mẹ đời !