Thế giới nghệ thuật không chỉ có ánh đèn bảo tàng lung linh hay những phiên đấu giá nghẹt thở, mà còn là một “chiến trường” đầy rẫy những cú lừa tinh vi. Trong bối cảnh đó, Forensic Art (Nghệ thuật Pháp y) xuất hiện như một “vị trọng tài” tối cao, dùng những con số khô khốc để bảo vệ những giá trị văn hóa vô giá.

1. Bức tranh toàn cảnh trên thế giới: Khi khoa học “giải mã” thiên tài

Trên thế giới, Forensic Art đã phát triển thành một ngành khoa học thực thụ với sự hỗ trợ của các phòng thí nghiệm hàng đầu như Art Analysis & Research (AA&R) hay các bộ phận pháp y của Sotheby’s.

Những “phát súng” vang dội

Một trong những ví dụ điển hình nhất là vụ tìm thấy bức tranh Salvator Mundi. Trước khi được chốt giá kỷ lục 450 triệu USD, nó từng bị coi là một bản sao kém chất lượng. Tuy nhiên, các chuyên gia pháp y qua tia X đã phát hiện ra các Pentimenti (vết tích thay đổi bố cục) – cụ thể là vị trí của ngón tay cái đã được thay đổi. Một kẻ chép tranh sẽ chép lại cái hoàn thiện, chỉ có chính Leonardo da Vinci mới lúng túng điều chỉnh “đứa con” của mình ngay trên toan.

Cuộc chiến chống lại “siêu giả”

Những kẻ làm giả như Wolfgang Beltracchi từng đánh lừa cả thế giới bằng cách dùng toan cũ, khung cũ. Nhưng hắn đã bại trận dưới tay các nhà khoa học khi họ phát hiện ra một lượng nhỏ Titanium White trong một bức tranh lẽ ra phải được vẽ từ năm 1914 (thời điểm loại màu này chưa ra đời).

2. Thực trạng tại Việt Nam: Thị trường “vàng thau lẫn lộn”

Tại Việt Nam, nghệ thuật pháp y vẫn còn là một khái niệm khá mới mẻ và đầy trăn trở. Chúng ta đang đứng trước một nghịch lý: Tranh Việt đang lên ngôi trên sàn quốc tế, nhưng niềm tin vào tính bản sắc và thật – giả lại mong manh hơn bao giờ hết.

 Tác giả Mai Đỗ

Những “vết thương” từ quá khứ

Thị trường tranh Việt từng rúng động với những vụ việc như:

• Bức tranh Đời sống gia đình của Lê Phổ bị nghi vấn tại các nhà đấu giá lớn.
• Nhiều tác phẩm của các danh họa thời Đông Dương (Bộ tứ Nghiêm – Liên – Sáng – Phái) bị làm giả tinh vi đến mức ngay cả gia đình cố họa sĩ cũng khó lòng phân biệt bằng mắt thường.

Rào cản công nghệ và tư duy

Ở Việt Nam, việc xác định thật giả phần lớn vẫn dựa vào “mắt nghề” (Connoisseurship) của các giám tuyển hoặc sự xác nhận từ gia đình họa sĩ. Tuy nhiên, phương pháp này mang tính cảm tính cao:

• Thiếu thiết bị: Các máy quét tia X cầm tay, phổ kế Raman hay phân tích đồng vị carbon vẫn chủ yếu nằm trong phòng thí nghiệm vật lý, chưa được ứng dụng rộng rãi và chuyên nghiệp cho nghệ thuật.
• Thiếu dữ liệu nền: Chúng ta chưa có một ngân hàng dữ liệu chuẩn về sắc tố, loại toan, hay thành phần hóa học trong sơn ta của các họa sĩ Việt Nam qua từng thời kỳ.

3. Tương lai nào cho Forensic Art tại Việt Nam?

Để tranh Việt không chỉ “đắt” mà còn “sạch”, việc chuyên nghiệp hóa pháp y nghệ thuật là con đường bắt buộc:

1. Thiết lập hồ sơ kỹ thuật: Mỗi tác phẩm giá trị cao cần một “giấy khai sinh” bao gồm các kết quả phân tích quang phổ, thay vì chỉ là một tờ giấy viết tay xác nhận.
2. Sự giao thoa giữa Khoa học và Nghệ thuật: Cần những chuyên gia vừa hiểu về lịch sử hội họa Việt Nam, vừa làm chủ được các công nghệ phân tích hiện đại.
3. Xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia: Lưu trữ mẫu sắc tố, chất liệu của các danh họa thời kháng chiến, thời bao cấp để làm hệ quy chiếu pháp y.

Lời kết

Trong tranh chấp nghệ thuật, sự thật không nằm ở lời nói của người bán hay cảm xúc của người mua. Sự thật nằm ở cấu trúc nguyên tử của màu sắc và vết nứt của thời gian trên mặt toan.

Forensic Art không làm mất đi tính lãng mạn của hội họa; ngược lại, nó là “lá chắn” cuối cùng để những giá trị chân chính không bị vùi lấp bởi sự gian dối. Tại Việt Nam, khi chúng ta bắt đầu nhìn bức tranh bằng ống kính của các nhà khoa học, đó cũng là lúc giá trị thực của nghệ thuật Việt được khẳng định vững chắc nhất trên bản đồ thế giới.

Mình đang hoàn thiện cuốn sách tiếp theo “số 3” trong series Art Book, thấy khái niệm này hay quá, chia sẻ ở đây trước cùng mọi người. Mọi người tiếp tục ủng hộ sách của mình nhé

Mai Đỗ

Saigon, 10/05/2026