NGUYỄN HIỀN (1234-1255), người làng Dương A, huyện Thượng Hiền, thuộc tỉnh Nam Định hiện nay. Ông đậu Trạng Nguyên năm 12 tuổi, Vì còn thiếu niên nên vua cho ông về quê 3 năm tu dưỡng để học thêm về lễ. Tương truyền sứ thần Trung Hoa đem một bài thơ ngũ ngôn sang thử nhân tài nước Nam. Bài thơ như sau:

                Lưỡng nhật bình đầu nhật,         兩日平頭日，

                Tứ sơn điên đảo sơn,              四山顛倒山。

                Lưỡng vương tranh nhất quốc,      兩王爭一國，

                Tứ khẩu tung hoành gian.          四口縱橫間。

      Có nghĩa :

                Hai mặt nhựt bằng đầu nhau,

                Bốn trái núi nghiêng ngã vào nhau.

                Hai vua cùng tranh nhau một nước,

                Bốn miệng cùng ngang dọc nhau.

      Vua và các quan trong triều đều không ai hiểu là nghĩa gì, nên mới cho mời Trạng Nguyên Nguyễn Hiền đến. Khi sứ thần đưa bài thơ, Trạng xem xong đã giảng như thế nầy :

       * Hai chữ Nhật 日 đặt bằng đầu sát vào nhau thì thành chữ ĐIỀN 田.

       * Bốn chữ Sơn 山 trên, dưới, phải, trái ghép lại cũng là chữ ĐIỀN 田.

       * Hai chữ Vương 王 một ngang một dọc nhập lại cũng thành chữ 田.

       * Bốn chữ Khẩu 口 trên dưới ngang dọc nhập lại cũng là chữ ĐIỀN 田.

           

      Nên 4 câu thơ trên chỉ là chiết tự của chữ ĐIỀN là Ruộng mà thôi ! Sứ thần và triều thần đều phải chịu ông là giỏi !

        Vào đời nhà Minh, ở trấn Thanh Khê của vùng đất Giang Nam trù phú, có một thương nhân họ Kỷ buôn bán tơ lụa. Kỷ Viên Ngoại gia đình giàu có nhưng lại không có con trai, chỉ sinh được một gái nên xem như là chưởng thượng minh châu (hạt châu sáng trong tay : ý chỉ rất qúy trọng cưng chiều), đặt tên là Du Nhiên 悠然, lấy ý ở 2 câu thơ của Đào Uyên Minh là “Thái cúc đông ly hạ; Du Nhiên kiến Nam san 採菊東籬下, 悠然見南山”. Cô bé Kỷ Du Nhiên 紀悠然 thông minh dĩnh ngộ, được cha mẹ hết lòng thương yêu chiều chuộng, lại mướn thầy về nhà dạy học, nên tiểu thư Du Nhiên mới 16 tuổi đã giỏi cả cầm kỳ thi họa. Cha mẹ rất tự hào về cô con gái giỏi giang nầy nên muốn kén một chàng rể tài hoa xuất chúng cho xứng hợp với con mình. Nhưng Tiểu thư Du Nhiên không muốn cho các bà mai mối lựa chọn, mà muốn chính bản thân mình chọn người phu quân lý tưởng cho mình, mới xin với cha mẹ cho nàng “Xuất đối chiêu thân”, là “Ra câu đối để tìm người hôn phối”. Vì thương con nên ông bà họ Kỷ đều đồng ý. Nhân Tiết Nguyên Tiêu đầu năm mới tiểu thư Kỷ Du Nhiên mới trương ra câu thách đối như sau :

                田字扒開全是口,    ĐIỀN tự bái khai toàn thị KHẨU;

      Có nghĩa :

               Chữ ĐIỀN 田 mà bung ra thì toàn là chữ KHẨU 口;

                       

      Ý là ruộng đất mà đem chia ra thì sẽ có rất nhiều nhân khẩu đến để nhận, cũng có ý là hễ chia ruộng đất là ắt cũng có nhiều khẩu thiệt nói ra nói vào. Câu đối cừa chiết tự vừa mang một triết lý xâu xa.

      Câu đối vừa treo ra thì các chàng thư sinh trai trẻ đầu trên xóm dưới đều kéo nhau đến để xem và để… đối thử, may ra có trúng được ý của người đẹp hay chăng. Một chàng công tử con phú hộ ở đầu thôn xung phong lên trước đối rằng :

                鑫字剝開全是金。  HÂM tự bác khai toàn thị KIM.

     Có nghĩa :

              Chữ HÂM 鑫 bóc rời ra thì toàn là KIM 金.

               

     HÂM là Giàu có, Thịnh vượng; KIM là Vàng ròng, là Kim tiền. Kỷ tiểu thư khen hay nhưng lại phê là “Qúa nặng mùi tiền bạc của cải”. Lại một chàng trông có vẻ lãng tử giang hồ đang giương dù đi tới, đối rằng :

                傘字去骨成五人。  TẢN tự khứ cốt thành ngũ NHÂN.

      Có nghĩa :

              Chữ TẢN 傘 bỏ đi cái xương ở giữa thì thành năm chữ NHÂN 人.

              

     TẢN 傘 là Cây Dù (Ô) bỏ đi cái xương ở giữa là chữ THẬP 十 ra, thì còn lại 5 chữ NHÂN 人 là 5 Người (Một chữ NHÂN ở trên cùng và bốn chữ NHÂN ở dưới). Kỷ tiểu thư khen là “đối rất khéo, nhưng có vẻ ô họp, lấy thịt đè người”. Một chàng tiều phu đang vác bó củi đi ngang qua, thấy mọi người đang tụ họp đông đúc, không biết chuyện chi cũng chen vào xem và gật gù lẩm bẩm. Mọi người đang cười nhạo là Tiều phu cũng muốn đối hay sao, thì chàng Tiều phu bèn lớn tiếng đối rằng :

                困字分開只見木。  KHỐN tự phân khai chỉ kiến MỘC.

     Có nghĩa :

              Chữ KHỐN 困 chia ra thì chỉ thấy có chữ MỘC 木 ở bên trong.

               

     KHỐN là Khốn cùng, Khốn khó; Còn MỘC là Cây; với ý là : Vượt qua được khốn khó thì sẽ vương lên như là sức sống của một cái cây vậy. Mọi người đang ngạc nhiên thì Kỷ tiểu thư đã ứng tiếng phê rằng :”Ý thì rất hay, không chê vào đâu được, nhưng BẰNG TRẮC thì vẫn còn chưa ổn. Đọc lên nghe vẫn còn chỏi với vế ra nhiều lắm”. Chàng tiều phu không chịu thua lại đọc tiếp thêm một vế đối khác nữa là :

                木林聚合便成森。   MỘC LÂM tụ họp tiện thành SÂM.

     Có nghĩa :

              MỘC LÂM 木林 tụ họp lại thì trở thành SÂM 森.

              

     MỘC LÂM là Cây Rừng; còn SÂM là Râm rạp (Hình dung từ). Ý là “Cây Rừng” mà tụ họp lại thì sẽ trở nên “Rậm rạp”. Đối với tiều phu thì một rừng cây rậm rạp là nguồn sống vô biên vô tận, ý rất hay lại rất “ăn” Bằng Trắc, nhưng lại “không ăn” tự loại; Vì SÂM là Hình dung từ chớ không phải Danh từ. Khi mọi người còn đang cân nhắc, thì bỗng có một gả ăn mày, tay cầm gậy đánh chó chen vào xin đối. Mọi người chung quanh đều buông lời cười cợt “Thứ cái đồ ăn xin mà không biết thân biết phận, bày đặt học đòi !”. Kỷ Tiểu thư thấy gã ăn xin mặc dù ăn mặc lam lũ, nhưng mi thanh mục tú mặt mày sáng sủa, bèn ra hiệu cho thị nữ chấp thuận cho anh ta đối. Chàng ăn mày bèn lớn tiếng nói rằng :”Tiểu thư đã dùng chữ ĐIỀN và chữ KHẨU để ra vế đối, thì tôi cũng xin dùng hai chữ đó để đối lại như sau :

                口才四處易成田。   KHẨU tài tứ xứ dị thành ĐIỀN.

      Có nghĩa :

               KHẨU 口 mà tài thì tứ xứ khắp chốn đều dễ thành ĐIỀN 田.

                

      Có KHẨU TÀI là có tài về miệng lưỡi, ăn nói giỏi, thì khắp nơi khắp chốn đều rất dễ thành đạt mà có nhiều Điền sản, ruộng đất. Cũng có hàm ý là : Ăn xin giỏi cũng dễ có được ruộng đất như thường ! Về kỹ xảo của câu đối thì có nghĩa : “Ghép chữ KHẨU 口 bốn bên lại với nhau thì sẽ thành chữ ĐIỀN 田”; đối lại với vế ra của Kỷ Tiểu thư là : “Chữ ĐIỀN 田 mà bung ra thì toàn là chữ KHẨU 口”. Kỷ Tiểu thư rất vừa ý, nhưng lại gợi ý cho thị tỳ chất vấn tiếp là :”Có khẩu tài là thế, sao lại phải đi xin ăn thế kia?”. Chàng ăn mày lại đáp bằng một vế đối khác là :

                日日平安也是田。    NHẬT NHẬT bình an dã thị ĐIỀN.

      Có nghĩa :

           Ngày ngày sống bình yên cũng là Điền sản đó. Cũng hàm ý là “2 chữ NHẬT đứng sát liền nhau thì cũng thành chữ ĐIỀN ” đó.

      Kỷ Tiểu thư nghe xong rất ngạc nhiên hỏi :”Còn có thể đối thêm một vế về chữ ĐIỀN nữa không ? Chàng ăn mày suy nghĩ giây lâu rồi đáp :

                四山顛倒便成田。    Tứ SƠN điên đảo tiện thành ĐIỀN.

       Có nghĩa :

              Bốn chữ SƠN 山 nằm nghiêng ngã vào nhau cũng thành chữ ĐIỀN. Ý là :”Nếu núi non bị khai phá cho nghiêng ngã đổ sập xuống thì cũng trở thành ruộng đất cả thôi !”.

      Vẫn chưa chịu buông tha vì cái bộ dạng ăn mày, nên Kỷ Tiểu thư truy đuổi tới cùng :”Nếu có thể làm thêm một vế đối về chữ ĐIỀN nữa thì sẽ đính ước việc chung thân, mà không còn ngần ngại gì nữa !”. Mọi người đều lo lắng thay cho chàng ăn mày, thì chàng lại rất bình tĩnh suy tư trong giây lát bèn cất tiếng đọc to :

                兩王爭國總為田。    Lưỡng VƯƠNG tranh quốc tổng vi ĐIỀN.

                

       Có nghĩa :

              Hai VƯƠNG tranh nhau một nước cũng vì ĐIỀN thổ mà thôi. Hai chữ VƯƠNG 王 một ngang một dọc chồng lên nhau trong một ô thì cũng thành chữ ĐIỀN. Đến nước nầy thì Kỷ Tiểu thư cũng rất vui lòng mát dạ mà e thẹn rút lui; rồi lệnh cho thị nữ mời chàng ăn mày tài hoa vào đại sảnh gặp ông bà Kỷ Viên Ngoại  để bàn việc hôn ước.