​Nếu ai đó đi ngang về Bà Rịa, rẽ hướng đi Long Hải, ta sẽ thấy những ụ muối cao trắng tinh lấp lánh dưới nắng chói chang trong tiết trời mùa nóng, từ tháng 12 đến tháng 5. Muối đã không thể thiếu trong đời sống con người, và đời muối cũng có những giai đoạn thăng trầm như người diêm dân, mới kết tinh thành những hạt muối mặn mòi.

​Khi mùa mưa dứt hẳn vào khoảng đầu tháng 12, người dân làm muối bắt đầu công đoạn đắp bờ tạo nên những ô ruộng để đưa nước mặn vào. Những chủ ruộng muốn muối có sản lượng cao, hạt muối trắng sáng, sạch đẹp thì sẽ dùng bạt trải hết trên ruộng trước khi làm mùa (nếu bạt thường thì làm xong một mùa là hư, còn bạt tốt có thể dùng được 2 đến 3 vụ; tuy nhiên khi bạt bị thủng nhiều thì phải xử lý cho bạt khỏi bị thổi phồng lên do hơi nước, vì bạt nổi lên sẽ không đạt về sản lượng muối). Lúc trước, ruộng muối thường không trải bạt nên hạt muối ngà đục, giá thấp và khó canh tác, nên bây giờ người làm muối đã đầu tư vốn nhiều hơn để muối đạt chất lượng cao.

​Công đoạn cho nước mặn vào ruộng cũng không đơn giản. Nhiều chủ muối làm có một quy trình hẳn hoi. Đầu tiên, người ta cho nước mặn từ sông lớn vào đùng, dùng máy bơm hoặc sử dụng quạt gió cho nước vào thửa lót (hai cánh ruộng nằm bên ruộng trải bạt). Qua vài ngày phơi cho nước bốc hơi, tăng độ mặn, người ta dẫn nước vào sân (thửa ruộng chứa nước có độ mặn cao). Khi nước đủ độ mặn, người ta dẫn vào ruộng chính; thời gian để muối kết tinh và thu hoạch là từ 10 đến 15 ngày. Nếu trong khoảng 10 ngày thu hoạch một lần thì hạt muối còn mịn, để lâu sẽ khô và nhẹ. Nếu để đến 15 ngày mới thu hoạch thì hạt muối sẽ to và nặng, đạt chất lượng hơn.

​Khi thu hoạch muối, diêm dân sẽ cào lên thành luống dọc theo bờ. Dựa trên lượng muối vun lên, chủ ruộng sẽ tính sản lượng để trả công cho người làm (tính theo tấn). Người làm muối thường ra ruộng lúc 4h30 và về khi xong công việc. Nếu như ngày nào dồn công, họ sẽ làm từ ruộng này sang ruộng khác và họ đi làm theo một nhóm đông.

​Khi kéo muối lên ụ cũng vậy, nhân công làm muối sẽ dùng xe rùa đẩy muối từ các luống và chuyển lên gò cao. Khi muối được chất lên cao, những nhân công này sẽ đẩy lên một tấm ván dài, phía trên sẽ có hai người dùng sào có móc sắt móc vào xe rùa để kéo lên cao. Bên cạnh đó còn có vài người dùng cào gỗ kéo muối vun lên thành đỉnh. Người chủ ruộng sẽ ngồi ghi lại các chuyến xe rùa và ước lượng số tấn muối để trả công (được biết, một chuyến xe rùa muối vun có thể nặng tới 200kg).

​Trong khu vực làm muối ở An Ngãi, Long Điền, hiện nay nhân công làm muối cũng giảm do mặt  bằng làm muối thu hẹp, nên một số người cũng chuyển đổi sang nghề khác. Người làm chủ ruộng muối cũng gặp những rủi ro trong quá trình canh tác, ví dụ:

​Khi làm muối, gặp những trận mưa trái mùa thì đợt muối đó xem như bỏ do muối bị nước mưa hòa tan và loãng ra. Nếu không may, đống muối nào không che mưa kịp thì xem như lỗ nặng.

​Muối ở khu vực An Ngãi đa số cung cấp cho ngư dân ướp cá, nếu như trên biển ít đánh bắt được cá thì muối bán cũng không chạy.

​Thời gian gần đây, muối bị cạnh tranh bởi các nguồn muối nhập từ nước ngoài vào nên giá muối được xem là thấp nhất so với những năm trước kia (trước kia cao điểm 2 triệu/tấn, hiện nay còn 1 triệu/tấn, một người chủ ruộng cho biết). Tuy nguồn muối cũng có thương buôn nơi khác về mua nhưng cũng không là bao.

​Nếu ta nhìn thấy những đống muối to trên khắp đồng muối, nghĩa là chủ ruộng chưa có đầu ra, nên mỗi lần thu hoạch, muối sẽ được dồn lại cho đến khi bán được. Nhiều đống muối sản lượng lên đến hàng trăm tấn, nghĩa là phần vốn, phần lời của chủ ruộng đều nằm hết trong đống muối đó.

​Muối cung cấp cho đời sống này biết bao lợi ích từ những sản phẩm làm ra từ nó như muối thực phẩm, muối công nghiệp… Nhưng đời muối còn nhiều truân chuyên ít ai biết đến. Một quá trình kết tinh để cho ra hạt muối mặn mòi, người diêm dân đã phải đổ rất nhiều mồ hôi mới có được.

​Những bức ảnh đẹp với những ụ muối cao to, người diêm dân đẩy xe chạy lên đỉnh cao đổ vào đống, nó lại tỷ lệ nghịch với sự được mùa của họ. Tôi thà ghi lại những đống muối nhỏ và những cánh đồng đã bán không còn hạt muối nào nằm ở trên bờ, để vui cùng diêm dân trúng mùa, được giá.

​22.3.2024

BẢO TẤN