Từ lâu, du ký đã trở thành một dòng chảy đặc sắc của văn học thế giới và Việt Nam. Từ The Great Railway Bazaar của Paul Theroux, On the Road của Jack Kerouac,… đến những tác phẩm quen thuộc với độc giả Việt như Chân đi không mỏi của Đinh Hằng, Xách ba lô lên và đi của Huyền Chip hay Ta ba lô trên đất Á của Rosie Nguyễn, mỗi cuộc lên đường không chỉ mở ra những miền đất mới mà còn là hành trình khám phá chính mình. Đằng sau những bước chân rong ruổi luôn là những suy tư về con người, quê hương và ý nghĩa của sự trở về.

Trong mạch nguồn ấy, “Ớ ờ ơ Gọi miền thương nhớ” (Nxb Thuận Hóa, 2026) của nhà báo – nhà văn Trần Vọng Đức xuất hiện như một cuộc hành trình mang đậm hồn Việt. Với gần 300 trang sách, tác giả dẫn người đọc đi qua những vùng đất trải dài trên dải đất hình chữ S, khơi dậy những giá trị văn hóa, những phong tục, tập quán và những vẻ đẹp bình dị đã làm nên căn cước của dân tộc. Ở đó, mỗi chuyến đi không đơn thuần là khám phá, mà còn là một cách trở về với cội nguồn, với miền thương nhớ luôn ngân vang trong tâm thức người Việt. Đây là một tác phẩm cho thấy sự kết hợp hài hòa giữa lối viết báo chí giàu tính tư liệu và giọng văn giàu cảm xúc, để lại trong lòng người đọc những dư ba khó phai về tình đất, tình người trên khắp mọi miền Tổ quốc.

Cuốn sách được tổ chức thành năm phần rõ rệt: “Gập ghềnh vùng cao đất Bắc”, “Muôn thuở sông Hồng”, “Cuồn cuộn miền Trung”, “Nam Bộ mênh mang” và “Rảo bước xứ người”. Điều đáng chú ý thông qua những địa danh tác giả đặt chân đến – từ Lũng Cú, Hà Giang đến Mũi Cà Mau; từ sông Hồng thơ ấu đến những dòng sông xứ Huế; từ các nước châu Á đến châu Âu, châu Mỹ – cho thấy cách ông kết nối mỗi bước chân với những cung bậc cảm xúc khác biệt. Điểm đặc sắc nhất của Trần Vọng Đức là ông không ghi chép phong cảnh một cách khô khan mà luôn hướng ngòi bút về con người. Dù là những bữa cơm đạm bạc cùng người dân tộc vùng cao, cảnh thầy mo A Suông vẫn tin vào cúng bái dù 5 người con qua đời vì bệnh tật (tr.40), hay nụ cười sơn cước “xóa đi cả cuộc đời lam lũ” (tr.28), tác giả đều khắc họa sinh động số phận và nhân cách con người. Ông có một cái nhìn đa chiều, vừa trắc ẩn trước những hủ tục, vừa ngậm ngùi trước cái nghèo, nhưng cũng đầy tự hào trước sự kiên cường, cần mẫn và tấm lòng hồn hậu của người Việt ở mọi vùng đất.

Giá trị văn học của tác phẩm nằm ở chất ký sự pha lẫn hồi ức. Chính lớp hồi ức đan xen trong từng chuyến đi đã giúp tác phẩm vượt khỏi giới hạn của một cuốn sách ghi chép phong cảnh. Mỗi địa danh không chỉ là một điểm đến địa lý mà còn trở thành một điểm chạm ký ức, nơi quá khứ cá nhân và hiện thực đời sống gặp gỡ nhau, tạo nên chiều sâu nhân văn cho tác phẩm. Đó là lúc giọng văn trở nên đầy trữ tình và ám ảnh, như trong những đoạn viết về cầu Long Biên, về người cha – nhà văn Trần Thanh Địch. Hình ảnh “bóng dáng cha thấp thoáng bên cạnh” như một chỗ dựa tinh thần vững chắc trong mọi bước đường của tác giả đã thực sự tạo nên chiều sâu xúc cảm cho toàn bộ tập sách. Những giai thoại văn học thú vị như vế đối độc đáo của các bậc tiền bối (Nguyễn Đình – Đình Thi – Nguyễn Đình Thi / Trần Thanh – Thanh Địch – Trần Thanh Địch) hay những giai thoại về Hàn Mặc Tử và người thiếu nữ Thương Thương được lưu giữ trong ký ức gia đình tác giả càng tô đậm thêm mạch nguồn văn hóa và văn chương chảy trong huyết thống gia đình ông.

“Ớ ờ ơ gọi miền thương nhớ” là một cuốn sách vừa mang giá trị tư liệu, vừa có giá trị văn học nghệ thuật. Những trang viết về các vùng đất giàu thông tin và cảm xúc sẽ mở mang tầm mắt cho độc giả, đặc biệt là những người chưa có cơ hội đặt chân đến hết các miền của Tổ quốc. Chất giọng mộc mạc, chân thành mà sâu lắng của nhà văn Trần Vọng Đức đã chạm đến trái tim người đọc, khiến ta thêm yêu những vẻ đẹp bình dị và đời sống tâm hồn phong phú của con người nơi đây. Điều làm nên nét riêng của “Ớ ờ ơ gọi miền thương nhớ” không nằm ở số lượng địa danh hay độ dài những chuyến đi, bởi du ký về vùng miền vốn không phải là điều mới trong văn học Việt Nam. Cái mới của Trần Vọng Đức là ông không xem chuyến đi như một cuộc dịch chuyển đơn thuần trong không gian, mà biến mỗi hành trình thành một cuộc đối thoại giữa hiện tại với ký ức, giữa cảnh sắc bên ngoài với thế giới nội tâm của con người. Câu kết “tìm một bến đỗ yên lành chính là khao khát muôn thuở của kiếp nhân sinh” (tr.281) đã nâng tác phẩm từ một cuốn du ký thông thường thành một suy ngẫm triết luận về bản thể và lẽ đời.

Có thể nói, thành công lớn nhất của Trần Vọng Đức là đã khéo léo biến những chuyến đi địa lý thành hành trình nội tâm. Ông “đi để trở về” với tuổi thơ, với nguồn cội, với những người thân yêu đã khuất và với những giá trị tinh thần bền vững mà thời gian không thể xóa nhòa. Chính chiều sâu cảm xúc ấy đã giúp Ớ ờ ơ gọi miền thương nhớ vượt ra khỏi khuôn khổ của một tập du ký để trở thành một cuốn sách về ký ức, về tình người và về căn tính văn hóa Việt. Đó cũng là lý do cuốn sách mang lại dư vị lắng đọng lâu hơn những ghi chép du lịch hay ký sự thông thường.

Tuy vậy, do được hình thành từ nhiều bài viết độc lập, đôi chỗ tác phẩm vẫn mang dấu ấn của lối ghi chép báo chí với lượng thông tin khá dày, khiến nhịp kể chưa thật đồng đều. Tuy nhiên, chính sự chân thành trong cảm xúc và chiều sâu ký ức đã giúp tập sách giữ được sức hấp dẫn xuyên suốt.

Sau tất cả những cuộc lên đường, tác giả đem đến cho người đọc không chỉ là một cuốn du ký mà còn là một hành trình ký ức. Những bước chân rong ruổi qua nhiều miền đất,… và đi thật xa để hiểu thế giới, nhưng cuối cùng vẫn là để tìm về những giá trị tinh thần thiêng liêng nhất trong trái tim mình.

Sài Gòn, ngày 22/ 6/ 2026

Hoàng Thị Bích Hà 

H3 Trần Vọng Đức – Hoàng Thị Bích Hà (áo đỏ)- Nhà văn Trần Tuần Mẫn.

H4 Luong Minh và Trần Vọng Dức