Năm ngoái, tôi đi theo đường 955 cặp bờ kinh Vĩnh Tế, từ Châu Đốc về Nhà Bàng. Trời chiều, đồng nước minh mông. Ngang địa phận phường Núi Sam, tôi bắt gặp hình ảnh: Ba chiếc xuồng câu, lưới đậu chùm nhum, dựa bóng một lùm cây. Hình ảnh này giờ rất hiếm …

Thứ nhứt là mấy chiếc xuồng kiểu này giờ ít người xài. Người ta gọi nó là vỏ gòn vì giống trái gòn chẻ hai. Cũng xin nói thêm ở miền Tây sông rạch, ghe xuồng nhỏ nhiều kiểu vẻ: tam bản, ba lá, vỏ gòn, vỏ lãi (tắc ráng, vỏ vọt…). Nhiều người lộn giữa tam bản và ba lá. Tam bản không phải là ba lá, nó có từ 7 đến 9… và nhiều tấm be hơn ghép lại, hai đầu của các tấm be này đấu nối vào hai thớt cây tròn, dẹt. Còn ba lá chỉ có 3 be xuồng. Sau này, miệt Đồng Tháp, Long An cải tiến, đóng những xuồng ba lá thật lớn, chở được 3 – 400 giạ lúa, các xuồng ba lá lớn này căn bản vẫn là 3 tấm be ván thêm 2 tấm be nhỏ ghép lên bên trên rồi đóng thêm 2 miếng ván dài trên mặt cho vững chắc và làm chỗ đi tới lui.

Chiếc vỏ gòn tiện lợi ở chỗ nhẹ nhàng và linh hoạt, chỉ dành cho những công việc đi lại, không chuyên chở nhiều. Thích hợp cho việc câu, lưới, chăn vịt thả đồng, thả theo sông…Từ khi xuồng composite phổ biến thì cũng ít thấy các loại xuồng cây nầy.

Thứ hai là mấy tấm cà rèm làm mui che mưa nắng. Nó có hai mái bằng khung tre và kẹp lên mấy tấm lá chằm. Loại lá dừa nước, ép cho thẳng rồi may, kết lại với nhau nên nhẹ nhàng, không dày dặn và nặng như lá lợp nhà. Không biết sao ở quê tôi xưa gọi nó là lá buông? Chắc có lẽ do nó nhẹ và có màu trắng vàng, chớ lá buông là một loại lá khác (thường gọi là lá bối, xưa các chùa Khmer dùng để chép kinh Phật. Không có nhiều để bán.)

Hai mái lá này được nối với nhau ở một cạnh. Khi cần sử dụng thì bung nó ra và gác lên 4 nạng tre được cắm trên be xuồng. Nhẹ nhàng và tiện dụng.

Bộ đôi chiếc xuồng vỏ gòn và hai tấm cà rèm làm mui trở thành hình ảnh đặc trưng của đời sống sông nước miền Tây, từ ngày đi khai phá cho tới tận bây giờ. Tôi ngỡ rằng, ngoài các khu du lịch phục dựng thì khó còn gặp được trong đời sống. Nó không nên thơ đâu vì thật ra cuộc sống của những người này rất khó. Một ngày đêm câu, lưới như vậy, họ chỉ được 5 – 10 ký cá, và với giá cá cân cho lái ở các bến chợ 20 – 30 ngàn một ký thì họ kiếm được bao nhiêu? Nếu có vợ con nữa thì càng rối.

Mùa nước nổi gặp được một khung hình nhiều hoài niệm. Đẹp thì có đẹp nhưng buồn lắm.

Tháng 10/2024

Đào Dũng Tiến