Nếu Quách Tĩnh thực sự tồn tại, liệu ông có giữ nổi thành Tương Dương? Câu hỏi nghe có vẻ phạm thượng với những độc giả từng say mê Anh hùng xạ điêu và Thần điêu đại hiệp. Bởi trong trí nhớ của nhiều người, Tương Dương là nơi Quách Tĩnh và Hoàng Dung đem cả cuộc đời ra chống giặc, nơi võ lâm có thể gác lại ân oán để cùng bảo vệ bá tánh. Nhờ ngòi bút Kim Dung, một thành trì có thật đã trở thành biểu tượng của hai chữ hiệp nghĩa. Nhưng lịch sử không phải tiểu thuyết. Tương Dương ngoài đời từng bị quân Mông Cổ vây hãm suốt nhiều năm. Có những người liều chết đưa lương thực vào thành, có những đạo quân cứu viện thất bại, có những bức tường kiên cố cuối cùng vẫn sụp đổ. Thành thất thủ năm 1273, bất chấp mọi nỗ lực chống giữ. Đằng sau Tương Dương mà chúng ta yêu mến qua trang sách là một cuộc chiến có thật, với những con người có thật và những mất mát không thể đảo ngược. Tương Dương trong thế giới Kim Dung: Thành trì của đại hiệp Tương Dương nằm bên sông Hán, thuộc tỉnh Hồ Bắc ngày nay. Nhờ địa thế hiểm yếu, nơi đây từ lâu giữ vị trí chiến lược quan trọng trong các cuộc chiến giữa miền bắc và miền nam Trung Quốc.

Đến thời Nam Tống, Tương Dương cùng Phàn Thành ở bờ đối diện hợp thành một hệ thống phòng thủ then chốt, che chắn con đường tiến xuống lưu vực Trường Giang. Kim Dung đưa địa danh lịch sử này vào trung tâm thế giới võ hiệp của mình. Trong Anh Hùng Xạ điêu, Quách Tĩnh nhận ra rằng bảo vệ Tương Dương không đơn thuần là việc của triều đình hay quân đội. Đó còn là trách nhiệm đối với hàng vạn dân chúng đang sống trong vùng chiến sự. Khi đặt chân đến Tương Dương, Quách Tĩnh tìm cách gặp quan trấn thủ Lữ Văn Đức, mong ông hiểu rằng sinh mạng và tài sản của người dân đều nằm trong tay người cầm quyền. Quan niệm anh hùng của Kim Dung cũng bộc lộ từ đó: võ công cao đến đâu cũng chẳng có nhiều ý nghĩa nếu người sở hữu nó chỉ biết lo cho bản thân. Sang Thần Điêu Đại Hiệp, thành Tương Dương trở thành nơi hội tụ của những mối thù riêng, những lựa chọn sinh tử và lý tưởng vì thiên hạ. Quách Tĩnh và Hoàng Dung gắn bó cuộc đời mình với việc bảo vệ thành trì. Những biến cố quanh Tương Dương cũng góp phần làm thay đổi số phận Dương Quá, từ một chàng trai mang nặng oán hận trở thành người hiểu hơn giá trị của lòng nhân nghĩa. Ở đây, Kim Dung đặt cạnh nhau hai thế giới: giang hồ với những ân oán cá nhân và xã hội rộng lớn với vận mệnh của hàng vạn con người. Một người có thể vì thù nhà mà rút kiếm, nhưng muốn trở thành đại hiệp, người ấy phải nhìn thấy những điều vượt ra ngoài mối thù của chính mình. Đại hiệp, theo cách nhìn ấy, không nhất thiết là người có võ công mạnh nhất, mà là người hiểu mình nên dùng năng lực để làm gì. Ngoài đời thực, Tương Dương không chỉ có Quách Tĩnh; Tương Dương vốn đã là một vùng đất có bề dày lịch sử, ngay cả khi chưa bước vào tiểu thuyết Kim Dung.

Cách thành không xa là Long Trung, nơi Gia Cát Lượng từng sống ẩn dật trước khi phò tá Lưu Bị. Câu chuyện Lưu Bị ba lần đến lều tranh cầu hiền đã biến Long Trung thành một địa danh nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc. Tương Dương còn gắn với tướng Dương Hỗ thời Tây Tấn. Sau khi ông qua đời, người dân dựng bia tưởng niệm. Tương truyền, người qua đường đọc chuyện về ông đều xúc động rơi lệ, từ đó hình thành tên gọi Đọa Lệ Bi, nghĩa là bia khiến người ta rơi lệ. Những dấu tích ấy cho thấy Tương Dương không chỉ là một vị trí quân sự trên bản đồ. Đây còn là vùng đất lưu giữ ký ức về những con người từng sống, chiến đấu và để lại dấu ấn trong lịch sử. Kim Dung đã đặt câu chuyện của mình vào một không gian như thế. Nhưng cần phân biệt rõ: những cuộc gặp gỡ, lời thoại và biến cố gắn với Quách Tĩnh, Hoàng Dung hay Dương Quá thuộc thế giới hư cấu; còn thành trì, địa thế chiến lược và cuộc chiến Tống – Nguyên là những sự kiện có thể đối chiếu bằng sử liệu.

Cuộc vây hãm kéo dài nhiều năm Cuối thế kỷ XIII, Hốt Tất Liệt tiếp tục cuộc chinh phục Nam Tống. Thành Tương Dương và Phàn Thành là hai cứ điểm quan trọng trên con đường tiến xuống phía nam. Nếu phá được hệ thống phòng thủ này, quân Mông Cổ sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để đưa quân và thủy quân tiến sâu vào lãnh thổ Nam Tống. Cuộc vây hãm thường được tính từ năm 1268 đến năm 1273, dù một số tài liệu tính mốc khởi đầu từ năm 1267. Quân Mông Cổ do A Truật cùng các tướng lĩnh khác chỉ huy, từng bước siết chặt vòng vây. Ban đầu, hệ thống thành lũy kiên cố cùng địa thế sông nước giúp quân Tống chống đỡ hiệu quả. Tương Dương và Phàn Thành có thể hỗ trợ lẫn nhau qua sông Hán, duy trì tiếp tế và phối hợp phòng thủ. Nhưng quân Mông Cổ không chỉ dựa vào những đợt công thành trực diện. Họ xây dựng các cứ điểm bao vây, kiểm soát đường thủy, chặn các tuyến tiếp tế và tìm cách cô lập hai thành. Một pháo đài dù kiên cố đến đâu cũng khó trụ vững nếu thiếu lương thực, quân nhu và viện binh. Triều đình Nam Tống nhiều lần tổ chức cứu viện nhưng không thể phá vỡ vòng vây một cách quyết định. Dù có những chuyến tiếp tế thành công, tình thế chung vẫn ngày càng bất lợi. Đây là khác biệt lớn giữa chiến tranh ngoài đời và những trận đại chiến trong tiểu thuyết. Trên trang sách, một cao thủ có thể đột nhập doanh trại, đánh bại tướng địch rồi mở đường cho quân cứu viện. Ngoài thực tế, một cuộc vây hãm kéo dài đòi hỏi hậu cần, thủy quân, vũ khí công thành và năng lực chỉ huy. Dũng khí của một vài cá nhân, dù đáng khâm phục đến đâu, cũng không thể thay thế cả một hệ thống quân sự. Trương Thuận – Trương Quý: Những người liều chết đưa tiếp tế vào thành. Giữa cuộc chiến dai dẳng ấy, câu chuyện về hai tướng Trương Thuận và Trương Quý cho thấy cái giá mà những người bảo vệ Tương Dương phải trả. Theo Tống sử, khi thành bị vây hãm, quân Tống tổ chức một lực lượng gồm khoảng ba nghìn người, sử dụng những chiếc thuyền được cải tạo để vận chuyển lương thực và quân nhu theo đường sông. Trương Thuận và Trương Quý được chọn chỉ huy lực lượng này. Nhiệm vụ của họ là vượt qua vòng phong tỏa, đưa hàng tiếp tế đến cho quân dân trong thành. Đó không phải chuyến vận chuyển thông thường. Quân Mông Cổ đã dựng các cứ điểm dọc sông, bố trí chiến thuyền và tìm cách khóa chặt đường tiếp viện. Những người tham gia đều hiểu rằng chuyến đi có thể là chuyến cuối cùng của đời mình. Trương Thuận tử trận trong cuộc đột phá.

Theo ghi chép được truyền lại, thi thể ông sau đó trôi dạt về phía thành, trên người mang nhiều vết thương. Hình ảnh ấy trở thành một ký ức đau xót đối với những người đang cố giữ Tương Dương. Trương Quý cũng đưa được lực lượng vào thành, nhưng sau đó tiếp tục đối mặt với những cuộc giao tranh nguy hiểm. Trong một nỗ lực rời thành hoặc phá vây về sau, ông bị quân Mông Cổ bắt và sát hại. Câu chuyện về hai người được lưu lại trong sử sách như một phần của cuộc kháng chiến bảo vệ Tương Dương. Họ không thể thay đổi kết cục cuối cùng của thành trì, nhưng câu chuyện ấy cho thấy cuộc chiến không chỉ được quyết định bởi những mệnh lệnh từ triều đình hay tài năng của các tướng lĩnh. Nó còn được duy trì bằng sự hy sinh của những người trực tiếp đối mặt với hiểm nguy để đưa lương thực đến cho đồng đội và dân chúng. Đặt câu chuyện ấy cạnh hình tượng Quách Tĩnh, ta nhận ra một điểm gặp gỡ giữa văn chương và lịch sử: lòng can đảm không chỉ nằm ở việc đánh bại đối thủ, mà còn ở chỗ con người chấp nhận hiểm nguy vì người khác. Tuy vậy, cũng không nên từ những thất bại của quân cứu viện mà kết luận toàn bộ quân chính quy Nam Tống đều hèn nhát. Tình thế quân sự, khả năng tổ chức chỉ huy và sự kiểm soát ngày càng chặt chẽ của đối phương đều góp phần dẫn đến kết cục ấy. Lịch sử phức tạp hơn phép so sánh đơn giản giữa anh hùng và kẻ hèn. Phàn Thành thất thủ, Tương Dương đầu hàng Bước ngoặt quyết định xảy ra vào đầu năm 1273.

Quân Mông Cổ sử dụng những máy bắn đá cỡ lớn, trong đó có loại gọi là Hồi Hồi pháo, do các kỹ sư đến từ Tây Á chế tạo. Đây là máy bắn đá đối trọng, có thể phóng những viên đá nặng vào công sự và công trình bên trong thành. Loại vũ khí này tạo ra sức ép lớn lên hệ thống phòng thủ vốn đã chịu đựng nhiều năm bị bao vây. Phàn Thành, cứ điểm bảo vệ Tương Dương ở bờ đối diện sông Hán, bị đánh chiếm.

Máy bắn đá thời xưa

Các ghi chép lịch sử mô tả cuộc công phá vô cùng khốc liệt. Tướng Phàn Thiên Thuận tử trận; Ngưu Phú cùng binh sĩ tiếp tục chiến đấu trong tình thế tuyệt vọng. Phàn Thành thất thủ khiến Tương Dương mất đi một phần quan trọng của hệ thống phòng thủ liên hoàn. Quân Mông Cổ có thể tập trung lực lượng và vũ khí công thành vào mục tiêu còn lại. Lữ Văn Hoán, tướng Nam Tống trấn thủ Tương Dương, lúc này đứng trước tình thế gần như không còn lối thoát. Thành đã bị vây hãm nhiều năm, viện binh không thể giải vây, trong khi những bức tường kiên cố cũng không còn bảo đảm an toàn cho quân dân bên trong. Cuối cùng, Lữ Văn Hoán đầu hàng vào năm 1273. Cuộc phòng thủ Tương Dương khép lại, mở đường cho quân Mông Cổ tiến sâu hơn xuống phía nam. Nam Tống vẫn tiếp tục kháng chiến thêm nhiều năm, nhưng việc mất Tương Dương đã giáng một đòn nặng nề vào khả năng phòng thủ chiến lược của triều đình. Nhìn từ góc độ lịch sử, không thể chỉ đơn giản xem Lữ Văn Hoán là kẻ hèn nhát vì đã đầu hàng. Ông đã chống giữ thành trong nhiều năm, nhưng cuối cùng phải đối mặt với một tình thế ngày càng tuyệt vọng. Đánh giá quyết định ấy cần đặt trong hoàn cảnh cụ thể của cuộc chiến, thay vì chỉ dựa vào chuẩn mực anh hùng lý tưởng hóa trong tiểu thuyết. Khi lịch sử không có một cái kết như tiểu thuyết Kim Dung đã biến Tương Dương thành biểu tượng của tinh thần hiệp nghĩa. Trong thế giới của ông, Quách Tĩnh và Hoàng Dung đại diện cho những con người đặt lợi ích của thiên hạ lên trên bản thân. Những trận chiến quanh thành vì thế không chỉ là cuộc đọ sức giữa hai đạo quân, mà còn là phép thử đối với nhân cách và lý tưởng của người anh hùng. Nhưng ngoài đời thực, Tương Dương không được cứu bằng một kỳ tích võ lâm. Cuộc vây hãm kéo dài nhiều năm, những chuyến tiếp tế đầy hiểm nguy, sự thất thủ của Phàn Thành và quyết định đầu hàng của Lữ Văn Hoán là những mắt xích của một quá trình quân sự phức tạp. Khi Tương Dương thất thủ, chiến tranh vẫn tiếp diễn; Nam Tống chỉ chính thức diệt vong vào năm 1279. Kim Dung giúp chúng ta yêu Tương Dương, còn lịch sử nhắc rằng lòng can đảm không phải lúc nào cũng cứu được một thành trì.

NGUYỄN TRIEU HẢI

Thành Tương Duong ngày nay, điểm du lịch ở Trung Quốc