Thời đại này kỳ quái thật. Ngày trước, nhà văn viết ra một truyện ngắn hoặc truyện dài chỉ nơm nớp lo độc giả chê dở, tẩy chay. Ngày nay thì ngược lại,viết được một truyện hay, có giá trị tư tưởng, câu từ khúc chiết, trôi chảy đâu ra đấy…thì dễ bị nghi ngờ: “Cha nội này chắc chắn nhờ AI viết giúp ?!”.

Vậy nên ở hội chợ sách quốc tế Frankfurt ( Đức), người ta mới rủ nhau bàn chuyện cấp nhãn chứng nhận “văn học hữu cơ” (Organic Literature) hay “sáng tác của con người”.

Nhà văn đang viết (ảnh Huỳnh Tâm Hoài)

Nghe mà giật cả mình !

Từ bao giờ văn chương lại phải đóng nhãn như bó rau muống sạch trong siêu thị, hay miếng thịt heo không chất tạo nạc vậy trời? Tác phẩm “hữu cơ” nghĩa là được viết bằng mồ hôi, nước mắt và những cơn mất ngủ của bộ não bằng xương bằng thịt, chứ không phải gieo vài dòng lệnh, tưới đẫm dữ liệu rồi ngồi chờ văn chương “kết trái, đơm hoa”

Cái bi kịch hài hước nhất của nhà văn thời AI chính là muốn chứng minh mình là tác giả, đôi khi phải chứng minh mình… sai sót.

Một tác phẩm do con người viết ra khó tránh khỏi vài đoạn lủng củng, dăm chỗ logic ngớ ngẩn, đôi câu cảm xúc vô lý đến mức chính tác giả đọc lại cũng không hiểu vì sao mình viết thế. Oái oăm thay, chính những khiếm khuyết ấy lại có cơ may trở thành chứng chỉ nhân dạng uy tín nhất! Ngược lại, văn phong càng mượt mà, ý tứ càng chặt chẽ, cấu trúc càng hoàn hảo thì càng dễ bị kết án: “AI viết 100%!”.

Xem ra, nhà văn ( và nhà báo, facebooker) bây giờ có khi phải học thêm nghề ngụy trang sự thông minh bằng những biểu hiện của sự vụng về. Viết xong nhớ cố tình sai vài lỗi chính tả, chêm vào mấy câu tối nghĩa, để biên tập viên nhà xuất bản ( hoặc tòa soạn báo) còn nhận ra dấu vết con người. Bị chất vấn thì đáp : “Thấy chưa, ngớ ngẩn thế này thì chỉ có tôi tự viết thôi. AI làm sao …ngốc bằng tôi được?!”.

Lại nhớ chuyện nhà văn Thelyson Orelien ở Pháp bị gạch tên khỏi giải thưởng lớn sau một tố cáo ẩn danh trên mạng, hay văn sĩ Mia Ballard bị thu hồi sách vì nghi vấn biên tập viên tự ý sử dụng AI.

Văn chương vốn là cõi riêng tư của tâm hồn, nay bỗng biến thành hiện trường vụ án, nhà văn nghiễm nhiên ngồi ghế bị cáo. Muốn chứng minh mình vô tội, xin mời trưng ra bản nháp viết tay lem luốc, lịch sử chỉnh sửa file Word, hoặc tốt nhất là quay video cảnh mình vò đầu bứt tóc, thức đêm uống cà phê đến phờ phạc. Viết văn chưa đủ, giờ phải có cả phim trường hậu trường sáng tác !

Ngẫm cho cùng, cỗ máy dẫu nuốt trọn kho tàng tri thức nhân loại rồi nhả ra những câu chữ bóng bẩy, nó vẫn thiếu một thứ: những vết sẹo của trải nghiệm sống. Nó có thể mô phỏng một người thất tình, nhưng chưa từng ngồi thẫn thờ trước tin nhắn không được hồi âm. Nó có thể viết về nỗi đau bằng những câu văn lâm ly, nhưng chưa từng trải qua cảm giác có những lúc mọi lời hay ý đẹp đều trở nên vô nghĩa.

Dĩ nhiên, con người cũng có thể viết về những điều mình chưa từng trải qua. Nhưng phía sau ngòi bút vẫn là một sinh thể biết đau, biết yêu, biết hối hận và mang theo những điều ấy suốt đời. Đó là thứ không thể đem ra cân đong bằng độ mượt mà của câu chữ.

Một tấm nhãn “sách do con người sáng tác” có thể dán lên bìa sách, nhưng tấm nhãn thật nhất nằm đâu đó trong nhịp đập phía sau trang viết. Trớ trêu thay, thứ ấy lại chẳng có cái tem nào chứng nhận được.

Biết đâu vài ba năm nữa, các nhà văn, nhà báo… sẽ đua nhau viết thật dở, thật lủng củng, thật vô lý để …bảo vệ danh dự nghề nghiệp.Khi ấy,giải thưởng văn chương có khi phải bổ sung hạng mục “Tác phẩm có độ ngớ ngẩn tự nhiên xuất sắc nhất”. Người đoạt giải bước lên bục, rưng rưng tuyên bố: “Toàn bộ những chỗ vô lý trong tác phẩm đều do tôi tự tay viết, không có bất kỳ sự can thiệp nào của máy móc!”.

Đến lúc ấy, thế giới văn chương mới thực sự thành một vở bi hài kịch. Chỉ không biết ai đang diễn vai hề: nhà văn, AI, hay những người nhất quyết đòi văn chương phải có giấy khai sinh để chứng minh nó là con người

NGUYỄN TRIỆU HẢI