Trí tuệ nhân loại cả Đông và Tây đều tri ân đến ngựa trong lịch sử phát triển dân tộc của mình vì sự giúp đỡ vô giá của con vật hiền lành, hết sức trung thành và tình cảm này. Chính vì vậy mà hình ảnh ngựa đã ảnh hưởng rất lớn đến đời sống con người: hàng trăm thành ngữ, cách nói, ca ngợi cũng như sự ví von liên quan đến ngựa. Ngựa không chỉ xứng đáng được đi vào văn học, nghệ thuật, mà còn được ca ngợi trên những cánh tem thư xinh xắn. Từ đây ngựa đã làm một cuộc hành trình văn hóa bay đi khắp bốn phương trời.

Mang tên ngọ, ngựa trở thành một trong 12 con giáp, đứng ở vị trí số 7 thuộc dương bởi ngón lẻ (một móng), Theo đó, giờ ngọ là lúc dương khí đạt đến mức cao nhất mà ngựa thuộc loại tính dương. Tháng ngọ lại là tháng năm mùa hè nóng nực lại là thời kỳ thu hoạch mùa màng nên ngựa làm việc nhiều, vất vả. Ngựa là loài vật có bước tiến nhảy vọt, kỳ diệu. Tổ tiên của loài ngựa có mặt ngay từ buổi động vật có vú xuất hiện trên quả đất có tên khoa học là Hyracotherium (cách nay khoảng 45 triệu năm), chỉ bé bằng con cáo, cao khoảng 30cm, nặng khoảng 45 kg, chi trước 4 ngón, chi sau 3 ngón và thật khó tin sau quá trình tiến hóa đã trở thành ngựa như ngày hôm nay với dáng to, khỏe đẹp (có loài cao 1m65, nặng cả tấn). Dòng họ ngựa đang phồn vinh bỗng bị tiêu diệt hàng loạt ở Bắc và Nam Mỹ (cách nay khoảng 20 ngàn năm). May mắn thay vào thời điểm đó, loài người đã biết dùng ngựa để sinh hoạt với những hiểu biết về đời sống và quy luật phát triển của ngựa, con người đã góp phần duy trì sự tồn tại của ngựa trên trái đất. Dòng họ ngựa trải qua 45 triệu năm thay đổi vóc để tạo dáng vẻ như ngày nay. Hình ảnh ấy biểu tượng cùa sự dẻo dai, hào hung và uy lưc. Tuy thời đại ngày nay không còn thích hợp cho hình bóng ngựa nhưng những đóng góp to lớn, những công lao hạn mã của ngựa vẫn in sâu trong tâm thức con người, nên hình ảnh nó được tái hiện trên những cánh tem rất sinh động, phong phú và đa dạng.

Thật vậy, nhờ vào sức vóc, tinh thần chịu đựng, sáng trí, lanh lợi, ngựa đã mang lại cho con người sự giúp đỡ thật vô giá. Dù đã có dịp tiếp giáp với chúng, nhưng ta vẫn có thể khám phá những điều lý thú đối với loài vật đáng yêu này thông qua những bức tranh thu nhỏ của nhân loại đó là những cánh tem thư xinh xắn.

Ngành bưu chính thế giới, cũng phát hành nhiều bộ tem về Ngựa, như: Nhật Bản, Philippin, Butan, Hàn Quốc, Manama, Nga, Mỹ,…Tem mỗi nơi mang những sắc thái riêng biệt, khá độc đáo. Đặc biệt là quốc gia Canada, vào dịp tết năm ngựa (2002), bloc tem được thiết kế rất ấn tượng với kiểu dáng đặc biệt mang hình lục giác, chứ không phải là hình chữ nhật hay hình vuông thông thường với hoa văn họa tiết rất phương đôpng và hình ảnh chú ngựa hiện lên bằng nghệ thuật tranh cắt giấy. Chính điều này đã chiếm được cảm tình của người chơi tem và được các nhà sưu tập tem quan tâm, lưu ý. Những mẫu tem về ngựa ở các nước rất phong phú về chủng loại, số lượng đều phản ánh được sự nhạy bén, thông minh, hoạt bát của những chú ngựa xinh xắn, hiền hậu, kiên trung. Điều này, giúp cho tem về chủ đề ngựa có vị trí trong hệ thống tem phát hành và cũng là lý do cho sự tồn tại lâu dài, chỗ đứng vững chắc và ngày càng phát triển của thể loại tem này.

Trong hệ thống 12 con giáp, có lẽ ngựa là con vật được chọn đưa lên tem nhiều nhất và có số lượng người sưu tập nhiều nhất. Bởi lẽ, ngoài dáng vẻ hùng dũng, hiên ngang, đẹp mã của ngựa, thì công lao hạn mã của nó, đóng góp cho con người hầu hết trên các lĩnh vực. Do vậy, có rất nhiều tem đẹp kể về chiến tích hào hùng của lịch sử, tác phẩm văn học kinh điển của nhân loại luôn có hình ảnh của ngựa bên cạnh như một nhân chứng sống cho những sự kiện văn hóa, lịch sử. Như hình ảnh ngựa xe đồng ở lăng Tần Thủy Hoàng (phát hành năm 1998), một vật báu của quốc gia trên Tem, một công trình vĩ đại của nhân loại. Có thể nói, ngựa xe đồng đã thoát khỏi vùi lấp trên 2000 năm lịch sử từ trong tối tăm của âm phủ ra cõi sáng lạng của trần gian, từ trong tem in lặng lẽ bước vào hàng vạn người chơi tem. Hay một bloc tem thể hiện một nhân vật được nhiều người ưa thích trong tác phẩm Tây Du Ký – Tôn Ngộ Không giữ ngựa. Không phải ngẫu nhiên tác giả Ngô Thừa Ân lại sắp sếp cho Ngộ Không giữa chức Bật Mã Ôn, vì ông đã căn cứ vào tục lệ cổ truyền về chăm sóc và nuôi dưỡng. Người xưa tin rằng: nếu trong bầy ngựa có một chú khỉ vào thì có thể tránh được bệnh dịch cho ngựa (Bật Mã Ôn tiếng hán có nghĩa là tránh bệnh dịch cho ngựa). Và tất nhiên, trên tem không thể thiếu những chú ngựa hào hùng, nổi tiếng như chú ngựa Xích Thố (trong Tam Quốc Chí) được truyền từ đời Đổng Trác, nổi danh lừng lẫy với Lã Bố, tặng cho Quan Vân Trường vượt qua 5 cửa ải, chém 6 tướng, trở thành ngựa nhà quan. Hay chàng Bạch Mã tên Magero trung kiên, hiếu chiến của Hoàng đế Pháp Napoleon, chú ngựa yêu quý Arap của vị Tổng Thống đầu tiên của nước Mỹ Washington,..

So với từng giai đoạn, hình ảnh ngựa mỗi ngày được sáng tạo, phóng túng và đa dạng hơn, vượt qua hình thể tự nhiên, ngựa xuất hiện thêm đôi cánh với tư cách là con vật vũ trụ là hiện thân về sự vận động của vũ trụ. Sự hội tụ của nhiều con vật là điều khó tránh khỏi của tư duy cổ truyền, biểu hiện về siêu lực, nên có khá nhiều hình ảnh kết hợp giữa ngựa và người (nhân mã), ngựa và rồng (long mã), thể hiện chí tung hoành của thánh nhân. Những điều này, hình ảnh ngựa đều được tái hiện trên những mẫu tem của các quốc gia trên thế giới.

Tác giả đang giải thích về tem

Riêng ở nước ta, hình ảnh những chú ngựa than thương có mặt trên tem thư từ năm 1961, đó là con tem Binh sĩ (không giá) với chủ đề Công an biên phòng. Từ đó đến nay, ngựa được đưa vào tem thư khá nhiều, tổng cộng trên 50 mẫu tem với nhiều nội dung phong phú và đa dạng, như bộ tem Ngựa nòi (7 mẫu, phát hành năm 1989) với những chú ngựa mạnh mẽ thuộc cáo loài: Tennessee, Appaloosa, Tersky, Pinto, Pony, Welesh cos, Kladruber, trông rất trung thực, sinh động về tư thế và màu sắc, làm nổi bật nét đặc sắc của mỗi loài ngựa. Bên cạnh đó, tem Bưu chính Việt Nam còn giới thiệu những chiến công hào hùng trên lưng ngựa của Vó ngựa Quang Trung (1962, 1998) người anh hùng áo vải; ngựa sắt xông pha uy dũng của Phù Đổng Thiên Vương (1989), Ngựa 9 hồng mao (sính lễ xin cưới Mỹ Nương) trong bộ tem liên hoàn Sơn Tinh – Thủy Tinh (1987); hay chú ngựa hồng xin xắn trong đám cưới chuột (tem Tết năm 1996) với chân nhịp theo tiếng kèn dân tộc, dáng nghiêm trang. Đáng kể nhất là những chú ngựa “có hồn” trong tranh thủy mặc của “ông vua vẽ ngựa” Trung Hoa Từ Bi Hồng (1895 – 1953). Người được họa sĩ Tê Bạch Thạch mệnh danh là “cổ kim đệ nhất nhân vẽ ngựa”. Bằng tình yêu rất đặc biệt với loài vật đáng yêu này, những chú ngựa của ông bắt đầu hiện lên, dù tung vó hay phi nước đại, dù đứng yên hay thong dong gặm cỏ, dù lẻ loi hay ngựa đàn,..tất cả đều tràn trề sức sống. Những bức tranh ngựa độc đáo này được Bưu chính Việt Nam tái hiện lại và phát hành vào năm 1989 gồm 1bloc tem và 7 con tem.

Tranh ngựa của HS Từ Bi Hồng

Đặc biệt nhất là hình ảnh ngựa, con vật lần đầu tiên (trong hệ thống 12 con giáp) được chính thức đưa vào hệ thống tem Tết của Bưu chính Việt Nam, đó bộ tem với chủ đề là Tết Bính Ngọ (phát hành năm 1966) thể hiện hình ảnh chú bé cưỡi ngựa gỗ tay cầm cờ, cùng với cành đào và câu đối, mang phong cách tranh dân gian truyền thống với những gam màu sặc sỡ, vui tươi, đầm ấm, ước vọng cho một sự phát triển, sức trẻ vươn lên, thăng hoa cùng đất nước. Đến năm Nhâm Ngọ 2002, Bưu Chính Việt Nam phát hành tem Tết thể hiện hình ảnh “ngựa gốm” cùa làng nghề truyền thống gốm sứ Bát Tràng và “ngựa tò he” của làng nghề nặn bột truyền thống Xuân La (Hà Tây). Bố cục của bloc tem này khiến người xem gợi nhớ đến hình ảnh ngựa sắt của Thánh Gióng, đó cũng là ý tưởng năm 2002 ngựa hồng Việt Nam tiến về phía trước bắt kịp thời cơ và vận hội mới.

Tết năm Giáp Ngọ, Bộ Thông Tin và Truyền thông Việt Nam, cũng cho ra đời một bộ tem tết do họa sĩ Vũ Kim Liên, VNPost thiết kế, gồm 2 mẫu vuông. Mẫu tem được vẽ theo phong cách dân gian bằng mảng màu nét, đồ họa, lấy ý tưởng thiết kế từ thuyết âm dương, thiết kế 1 mẫu về ngựa cái và 1 mẫu ngựa đực. Mặc dù được cách điệu nhưng hình ngựa rất gần với tự nhiên với dáng khỏe mạnh, chắn chắn nhanh nhẹn, tài trí thông minh lại có phần ngộ nghĩnh đáng yêu và vui mắt. Sự phối hợp màu sắc đặc trưng dân gian, rất tươi vui phù hợp với không khí ngày xuân, ngày Tết, phù hợp với phong tục cổ truyền của dân tộc Việt Nam. Bộ tem thể hiện hình tượng đôi ngựa trong không khí lễ hội, mừng năm mới no đủ, gia đình yên vui và hạnh phúc. Đó cũng là thông điệp tốt lành cho một năm mới thịnh vượng.

Vai trò chính của loài người, ngựa đã thực hiện, đã đi qua những năm tháng gắn bó với con người. Ngay trên đường phố hiện đại ngày nay ngựa đã trở thành của hiếm. Như sự tri ân và tôn vinh về ngựa của của nhân loại, thế giới cứ 4 năm một lần, lấy ngày chủ nhật tuần thứ 2 của tháng 10 làm ngày Quốc tế ngựa.

ThS. Nguyễn Hiếu Tín

(Trường Đại học Tôn Đức Thắng) H