ĐỊA DANH “THIỀNG ĐỨC”
Xuất hiện ở cả Vĩnh Long và Cái Bè. Dựa vào đặc điểm ngôn ngữ và lịch sử khẩn hoang của vùng đất Nam Bộ. Nguồn gốc này được chia làm hai khía cạnh: Ngôn ngữ học và Lịch sử địa phương.
- Biến âm: Từ “Thiềng” thực chất là cách phát âm chệch đi của chữ “Thành” (trong Hán Việt). Có hai lý do chính cho sự biến âm này:
1.1 Tránh húy: Theo truyền thống phong kiến, người dân thường đọc trại âm các từ trùng với tên của vua chúa hoặc những người có công lớn. Ở miền Nam, chữ “Thành” thường được đọc thành “Thiềng” (ví dụ: Thành Đức – Thiềng Đức, thủ thành – thủ thiềng).
1.2 Đặc trưng phương ngữ: Người miền Nam xưa (đặc biệt là nhóm di dân gốc Ngũ Quảng) có thói quen biến đổi âm tiết (như sinh thành sanh, thành thành thiềng).
Ý nghĩa: Thiềng Đức (Thành Đức) có nghĩa là công đức vẹn toàn, vững chãi như bức tường thành.
- Tại Cái Bè (Tiền Giang)
Địa danh Thiềng Đức tại Cái Bè gắn liền với sự hình thành của các đơn vị hành chính thời phong kiến:
* Lịch sử: Vào thời nhà Nguyễn, vùng đất Cái Bè thuộc huyện Kiến Đăng, phủ Kiến An. Các thôn, ấp tại đây thường đặt tên bắt đầu bằng các chữ mang ý nghĩa tốt đẹp như “Đức”, “Phước”, “Thành”.
* Đình Thiềng Đức (Cái Bè): Nguồn tư liệu địa phương cho biết ngôi đình này được lập nên từ thời kỳ khẩn hoang. Khi người dân từ miền Trung vào định cư, họ mang theo tín ngưỡng thờ Thành hoàng bản cảnh và đặt tên đình là Thiềng Đức để cầu mong sự che chở và giữ gìn đạo đức truyền thống.
* Sự kết nối: Do vị trí địa lý của Cái Bè nằm đối diện với Vĩnh Long qua sông Tiền, sự giao thoa văn hóa giữa hai vùng là rất lớn. Tên gọi Thiềng Đức ở Cái Bè vừa là tên một ngôi đình cổ, vừa là tên gọi dân gian của một khu vực xóm đạo lâu đời.
- Tại Vĩnh Long: Vĩnh Long là nơi cái tên Thiềng Đức phổ biến nhất. Theo các nhà nghiên cứu lịch sử địa phương (như trong các ghi chép của hội cựu học sinh Tống Phước Hiệp):
* Xóm Thiềng Đức: Đây là vùng đất nằm bên bờ sông Long Hồ. Xưa kia, đây là làng Long Đức Đông, sau đó một phần được gọi là khu Thiềng Đức.
* Văn hóa: Tên gọi này đã đi sâu vào đời sống đến mức xuất hiện trong ca dao:
“Trai nào xinh bằng trai Cầu Thiềng Đức,
Gái nào ngộ bằng gái Cầu Kinh.”
Tổng kết nguồn tài liệu
Thông tin trên được tổng hợp từ:
* Nghiên cứu địa danh học: Các tài liệu về biến âm Hán Việt trong phương ngữ Nam Bộ.
* Địa chí Tiền Giang & Vĩnh Long: Ghi chép về các ngôi đình cổ và đơn vị hành chính thời Nguyễn.
* Tư liệu tôn giáo: Lịch sử các họ đạo thuộc Giáo phận Vĩnh Long (bao quát cả vùng Cái Bè).
——-
Dưới đây là những lý do giải thích tại sao không phải do kỵ úy vua Thành Thái và nguồn gốc thực sự của cách gọi này:
- Về mốc thời gian: Địa danh có trước khi vua lên ngôi
* Vua Thành Thái: Lên ngôi năm 1889. Niên hiệu “Thành Thái” chỉ mới xuất hiện từ thời điểm này.
* Địa danh Thiềng Đức: Các ngôi đình như Đình Thiềng Đức (Vĩnh Long) hay các thôn làng mang tên này đã xuất hiện và ổn định từ đầu thế kỷ 19 (thời Minh Mạng, Thiệu Trị), thậm chí sớm hơn trong quá trình khẩn hoang.
* Sắc phong: Nhiều đạo sắc phong cho các đình chùa mang tên “Thiềng Đức” có niên đại từ thời vua Tự Đức (trị vì 1847-1883), tức là trước khi có niên hiệu Thành Thái rất lâu.
- Nếu kỵ húy, vua Thành Thái kỵ chữ gì?
Trong phép kỵ húy nhà Nguyễn, người dân phải tránh Ngự danh (tên thật) của vua chứ không nhất thiết phải tránh Niên hiệu.
* Tên thật (húy) của vua Thành Thái là Nguyễn Phúc Bửu Lân (hoặc Nguyễn Phúc Chiêu).
* Chữ cần kỵ húy ở đây phải là chữ Bửu, Lân hoặc Chiêu, chứ không phải chữ Thành trong niên hiệu Thành Thái.
- Vậy tại sao lại đọc là “Thiềng”?
Cách đọc “Thiềng” thay cho “Thành” thực chất là do kỵ húy một nhân vật khác hoặc do đặc trưng phương ngữ:
* Kỵ húy Lê Thánh Tông: Một số nhà nghiên cứu cho rằng chữ “Thành” được đọc trại đi để tránh húy tên vua Lê Thánh Tông (Lê Tư Thành). Dù nhà Nguyễn thay thế nhà Lê, nhưng nhiều tập tục ngôn ngữ từ thời Đàng Trong (vốn tách ra từ thời Lê) vẫn giữ thói quen này.
* Biến âm phương ngữ (Ngũ Quảng): Những lưu dân từ vùng Ngũ Quảng (Quảng Nam, Quảng Ngãi…) khi vào Nam bộ mang theo cách phát âm riêng. Trong nhóm vần “anh”, họ thường biến đổi thành vần “iềng”.
* Trường hợp điển hình: Câu ca dao về Võ Tánh (thế kỷ 18) đã có chữ này: “Cảm thương ông Hậu thủ thiềng ba năm” (Thủ thiềng tức là Thủ thành – giữ thành Quy Nhơn). Điều này chứng minh chữ “Thiềng” đã có trước nhà Nguyễn rất lâu.
Như vậy, địa danh Thiềng Đức ở Cái Bè và Vĩnh Long dùng chữ “Thiềng” vì đây là cách phát âm “Thành” của người miền Nam xưa. Nó mang ý nghĩa là Thành Đức (cái đức vững như tường thành).
Việc trùng hợp với chữ đầu trong niên hiệu Thành Thái chỉ là sự ngẫu nhiên về mặt ngôn từ chứ không phải là nguyên nhân khiến địa danh này đổi tên.—–
Ngôi đình này tọa lạc tại xã Hòa Khánh, huyện Cái Bè. Đây là một di tích kiến trúc nghệ thuật cổ, lưu giữ nhiều giá trị về chạm khắc gỗ đặc trưng của đình làng Nam Bộ. Hằng năm, tại đây vẫn diễn ra các lễ cúng Kỳ yên rất trang trọng, thu hút đông đảo người dân địa phương tham gia.
NGUYỄN THANH PHONG